Vroue in die wetenskap los werklike probleme op nie net deur nuwe materiale te ontdek of eksperimente te verfyn nie, maar deur te herdefinieer wat as ’n probleem tel en wat as ’n oplossing gesien word. Hulle verander besoedeling in moontlikheid, risiko in verantwoordelikheid, en afval in waarde, terwyl hulle deure oopmaak vir die volgende generasie om deur te loop. Só skryf dr Bambesiwe May (African Rainbow Minerals Leerstoel in Geometallurgie in die Departement Aardwetenskappe) in ’n meningsartikels vir die Mail & Guardian ter viering van die Internasionale Dag van Vroue en Meisies in die Wetenskap op 11 Februarie.

• Lees die vertaalde weergawe van die artikel hier onder of klik hier vir die stuk soos geplaas.

Die Internasionale Dag van Vroue en Meisies in die Wetenskap word jaarliks op 11 Februarie gevier om die uitstaande bydraes van vroue in die wetenskap, tegnologie, ingenieurswese en wiskunde (STEM) te erken, en om te help om die geslagsgaping in hierdie velde te oorbrug. Vroue in STEM dra nie net by tot oplossings vir werklike probleme nie, maar ook tot buigsame denkwyses wat oor sektore en kontekste heen toegepas kan word. As ’n vroulike wetenskaplike is hierdie dag belangrik omdat dit die suksesse van vroue in STEM beklemtoon terwyl dit ook aandag op die struikelblokke vestig wat ons verhinder om pariteit te bereik.

My reis in die wetenskap het nie met ’n groot plan begin nie. Dit het met nuuskierigheid begin. Ek het op skool in chemie uitgeblink, en die mees voor die hand liggende pad het gelyk soos laboratoriumwerk, die ontleding van monsters, die volg van protokolle en om resultate te produseer. Destyds het ek my ’n stil loopbaan in ’n laboratorium voorgestel eerder as een wat betrokke is by beleid of die samelewing.

Wat hierdie beperkte visie getransformeer het, was mentorskap. Gedurende my voorgraadse studie het ’n dosent potensiaal in my raakgesien wat ek nog nie in myself herken het nie. Hy het meer gedoen as om my eksperimente te leer; hy het my geleer hoe om krities te dink, hoe om duidelik te skryf, hoe om met selfvertroue aan te bied en hoe om my stem in wetenskaplike ruimtes te eis. Deur hom het ek geleer dat wetenskaplikes nie net ontleed nie, maar ook kennis skep, besluite beïnvloed en die samelewing vorm. Hy het my aangemoedig om ’n meestersgraad te doen selfs toe ek geglo het my voorgraadse studie was genoeg.

Blootstelling was ewe belangrik. Met sy ondersteuning het ek vir die eerste keer buite Suid-Afrika gereis om my werk in Japan aan te bied. Daardie ervaring het my denkwyse verander van die vraag “kan ek dit doen?” na die oortuiging “ek hoort hier”. Blootstelling aan verskillende kulture, navorsingsomgewings en professionele netwerke het my verbeelding uitgebrei oor hoe ’n STEM-loopbaan kan lyk.

Hierdie ervarings het geleidelik in ’n doel saamgevloei. Gedurende my PhD het ek ’n aanhoudende werklike omgewingsprobleem teëgekom: groot hoeveelhede mynafval wat ekosisteme en gemeenskappe bedreig het terwyl dit steeds waardevolle materiale bevat het. Eerder as om afval as ’n onvermydelike las te aanvaar, het ek gefassineer geraak deur die vraag of dit in ’n bate omskep kon word. Daardie nuuskierigheid het my werk sedertdien gelei.

Vandag help ek Suid-Afrika om afval te heroorweeg. Ek het ’n raamwerk ontwikkel wat omgewingsrisiko evalueer, die potensiaal ondersoek om afval in waardevolle hulpbronne te omskep (valorisering), en risiko ná veredeling herevalueer. Die doel is nie roekelose herwinning nie, maar verantwoordelike transformasie. Die raamwerk verskaf ’n geloofwaardige bewysbasis wat afvaldeklassifikasie kan ondersteun en beleidsbesluite kan inlig.

Hierdie werk lê op die kruispunt van wetenskap en regering. Beleidmakers benodig robuuste data om te besluit of ’n materiaal as gevaarlike afval gereguleer moet bly of as ’n hulpbron herklassifiseer moet word. Die bedryf benodig duidelike weë om volhoubaar te innoveer. Gemeenskappe soek versekering dat omgewingsbeskerming nie in gedrang gebring word nie. My raamwerk help om hierdie belange te laat ooreenstem deur te aan te dui wanneer valorisasie besoedeling kan verminder, hulpbronne kan bewaar en terselfdertyd ekonomiese waarde kan skep.

Die raamwerk word nou aktief internasionaal in ander afvalstrome getoets. In Tanzanië, byvoorbeeld, pas medewerkers dit op tekstielafval toe, en ondersoek hoe nywerheidsresidu’s in veiliger, bruikbare materiale omskep kan word. In Ethiopië pas ons vennote dit aan by landboubiomassa en indringer-waterhiasinte en toets hulle aniere om omgewingsprobleme in produktiewe hulpbronne om te skakel. Dit is nie denkbeeldige belange nie; dit is werklike, deurlopende projekte buite Suid-Afrika.

Individuele suksesverhale is egter nie genoeg nie. As ons meer vroue en meisies in STEM wil laat floreer, moet ons van toeval na struktuur beweeg.

Eerstens het ons doelbewuste mentorskap nodig. Ek was gelukkig om mentors te hê wat in my groei belê het en kampvegters vir my was. Instellings moet mentorskapsprogramme formaliseer wat bevoegdheid én selfvertroue koester.

Tweedens het ons vroeër en dieper blootstelling aan die wetenskap nodig. Inspirasie kan nie tot op universiteit wag nie. Deur die Kwande Onderwysstigting werk ek aan omgewingsopvoedkundige kampe wat hoërskoolleerders, veral dogters, gedurende skoolvakansies na laboratoriums, veldterreine en navorsingsruimtes bring sodat hulle wetenskap as prakties, kreatief en sosiaal betekenisvol kan ervaar. Ons het ook die idee van gestruktureerde blootstelling in die praktyk getoets deur ’n multi-belanghebbende Geochemie Nagraadse Internskapprogram, ondersteun deur befondsing van die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing. Die program roteer een gegradueerde oor drie omgewings binne twee jaar: die Universiteit Stellenbosch se Sentrale Analitiese Fasiliteite Laboratorium, die African Rainbow Minerals Navorsingsleerstoel in Geometallurgie en Digby Wells Environmental. Eerder as om ’n gegradueerde in ’n enkele organisasie te plaas, verbreed hierdie model opsetlik hul horison, wat hulle toelaat om laboratoriumwetenskap, toegepaste navorsing en omgewingskonsultasie te ervaar. Hierdie blootstelling is ontwerp om verbeelding uit te brei, bevoegdheid te bou en deure te open sodat jong wetenskaplikes meer ingeligte loopbaankeuses oor hul toekoms in STEM kan maak.

Derdens moet ons netwerke bou wat geleenthede vermenigvuldig. Groei in die wetenskap bly selde individueel; dit word kollektief deur verhoudings. Skole, universiteite en die bedryf moet platforms skep waar jong vroue navorsers, ingenieurs, entrepreneurs en beleidmakers kan ontmoet sodat netwerke deel van die stelsel word eerder as ’n voorreg.

Vierdens moet mentorskap voorspraak insluit. Vroeg in my postdoktorale loopbaan het ek geweier om ’n meestersgraadstudent sonder befondsing te begelei, want ek weet hoe finansiële onsekerheid akademiese potensiaal kan ontspoor. Ek het aktief institusionele saadbefondsing vir haar gesoek, en ons het daarin geslaag. Ware mentorskap beteken om vir hulpbronne te veg, nie net om advies te gee nie.

Laastens moet ons verbreed hoe ons aan vroue in die wetenskap erkenning gee. Eerbewyse soos die L’Oréal-UNESCO Vir Vroue in Wetenskap- en die Suid-Afrikaanse Vroue in Wetenskap-toekennings is kragtig omdat hulle ’n gevoel van tuishoort en uitnemendheid aandui. Tog word wetenskap nie net aan universiteite beoefen of net deur meesters- en PhD-grade gemeet nie. Baie vroue bevorder wetenskap deur entrepreneurskap en produkontwikkeling.

Vroue wat volhoubare velsorgprodukte ontwerp, skoonmaakmiddels ontwikkel, biotegnologie-gebaseerde wyne skep, of wetenskaplik-gedrewe besighede bou, beoefen ook wetenskap deur eksperimentering, toetsing, herhaling en bewysgebaseerde besluitneming. Erkenningsisteme moet plek maak vir hierdie bydraes, terwyl formele navorsingsweë steeds waardeer word.

As ’n 16-jaar-oue meisie hierdie artikel sou lees, sou ek wou hê sy moet bo alles geïnspireerd voel. Ek sou wou hê sy moet weet dat nuuskierigheid genoeg is om te begin, dat onsekerheid normaal is, en dat die wetenskap wyd genoeg is om haar te verwelkom, of sy nou ’n navorser, ingenieur, entrepreneur of beleidmaker word.

Vroue in die wetenskap los werklike probleme op nie net deur nuwe materiale te ontdek of eksperimente te verfyn nie, maar deur te herdefinieer wat as ’n probleem tel en wat as ’n oplossing gesien word. Ons verander besoedeling in moontlikheid, risiko in verantwoordelikheid, en afval in waarde, terwyl ons deure oopmaak vir die volgende generasie om deur te loop.

Die werk is ver van klaar. Maar met sterker mentorskap, breër blootstelling, dieper netwerke en meer inklusiewe erkenning, sal meer vroue en meisies nie net die wetenskap betree nie – hulle sal dit hervorm.

* Dr Bambesiwe May is ’n postdoktorale genoot by die African Rainbow Minerals Leerstoel in Geometallurgie in die Departement Aardwetenskappe aan die Universiteit Stellenbosch.