Dr Sishuwa Sishuwa is 'n senior dosent in die Departement Geskiedenis aan die Fakulteit Lettere en Sosiale Wetenskappe. Sy navorsing fokus op die politieke geskiedenis van suidelike Afrika, met belangstellings in verkiesings, leierskap, populisme en demokratiese staatsbestuur. Sishuwa het reeds meer as 20 eweknie-geëvalueerde werke geskryf wat onder meer in groot Afrikastudie-vaktydskrifte verskyn het. Hy is ook die skrywer van Party Politics and Populism in Zambia (James Currey, 2024). As 'n Iso Lomso-genoot by STIAS, is hy tans 'n gasnavorser aan die Harvard-Universiteit, waar hy besig is om sy volgende boek te voltooi. Dit ondersoek waarom weermagte in die streek demokrasie in sommige lande handhaaf, maar nie in ander nie.

Wat sien jy as die grootste bedreigings vir demokrasie vandag? 

Die vernaamste bedreigings vir demokrasie vandag sluit geleidelike erosie deur institusionele kaping deur die uitvoerende gesag in. Baie demokrasieë word stelselmatig weggekalwe namate verkose leiers oorsigliggame verswak, 'n ongelyke speelveld skep en hulle voordeel mettertyd verstewig. Internasionaal word hierdie proses versterk deur wat as 'n opkomende illiberale internasionaal beskryf kan word: 'n losser maar toenemend invloedryke netwerk van outoritêre en hibridiese regimes wat idees, hulpbronne en diplomatieke dekking deel. 

Hierdie proses word internasionaal versterk deur wat as 'n ontluikende 'onliberale internasionaal' beskryf kan word: 'n losser maar toenemend invloedryke netwerk van outoritêre en hibridiese regimes wat idees, hulpbronne en diplomatieke dekking deel. 

Dit maak dit vir leiers makliker om eksterne druk te weerstaan en moeiliker vir demokrasieë om doeltreffende reaksies te koördineer. In Suid-Afrika is die risiko's meer binnelands van aard, maar word dit deur hierdie breër konteks gevorm. Kwynende vertroue in instellings, die nalatenskap van staatskaping en diepe ongelykheid het die vertroue in demokrasie se vermoë om te lewer, ondermyn. Terselfdertyd het vermeende nabyheid aan rolspelers soos Rusland kommer oor buitelandse beleidsbelyning en die verspreiding van onliberale norme laat ontstaan. Hierdie dinamika bedreig nie noodwendig onmiddellike ineenstorting nie, maar dit verwater die grondslag van demokratiese stabiliteit oor tyd.

Nog 'n bron van kommer is die toenemende apatie om demokrasie onder groot moondhede soos die VSA en die Europese Unie, asook streekmoondhede soos Suid-Afrika en organisasies soos die Afrika-unie te bevorder.

Ontnugtering onder landsburgers na dekades van swak lewering en oneerlikheid hou ook 'n bedreiging in. Demokratiese vryheid moet met tasbare ekonomiese uitkomste soos werksgeleenthede en voedselsekerheid gepaardgaan. Andersins mag kiesers redelikerwys vra: Wat lewer demokrasie op?

Die vinnige opkoms van oligargie en ongelykheid in die Globale Noorde, waar die sosiaal-demokratiese kompromie steeds ondergrawe word, is eweneens rede tot kommer. Ons bly in Suid-Afrika gekonfronteer met die vraag wat die klasmagte agter die ANC gaan doen wanneer hulle, wat moontlik lyk, ernstig deur uitsetting uit staatsmag bedreig word.

Wat gebeur wanneer vertroue in demokrasie afneem, en hoe kan dit in gepolariseerde en ongelyke samelewings herbou word?

Vertroue is die gom wat demokrasie bymekaar hou. Wanneer dit weggekalwe, is burgers meer geneig om te onttrek, verkiesingsuitslae te bevraagteken en leiers te ondersteun wat belowe om demokratiese reëls te omseil of te ondermyn. Dit kan polarisasie aanwakker en die risiko van onstabiliteit verhoog.

Om vertroue weer op te bou verg meer as net kommunikasiestrategieë. Dit hang af van die lewering van tasbare verbeterings in mense se lewens, veral in kontekste van hoë ongelykheid, en van die bewys dat instellings regverdig en konsekwent funksioneer. Die versterking van aanspreeklikheidsmeganismes, die bekamping van korrupsie en die skep van betekenisvolle kanale vir burgerbetrokkenheid is alles van kritieke belang. In diep ongelyke samelewings word vertroue nie deur retoriek herbou nie, maar deur sigbare billikheid en insluiting.

Die heropbouing van vertroue hang ook van leierskap af – nie net op politieke vlak nie, maar ook in die topbestuur van instellings. Daar is niks soos 'n bietjie outydse eerlikheid, gekoppel aan nederigheid en 'n bereidwilligheid om verantwoordelik gehou te word nie.

Jongmense word dikwels as onbetrokke van formele politiek, maar tog aktief in sosiale bewegings beskryf. Hoe interpreteer jy dit? 

Jongmense is nie soseer onbetrokke nie, maar eerder teleurgesteld in formele politiek. Baie neem steeds aktief deel, maar deur betogings, digitale aktivisme en kwessie-gebaseerde veldtogte eerder as partye en verkiesings. Dit weerspieël 'n groeiende persepsie dat formele instellings nie reageer nie of gekaap is. Hoewel hierdie skuif politiek onstabieler kan maak, bied dit ook 'n geleentheid. Jeugaktivisme het die potensiaal om demokratiese deelname te laat herleef, maar slegs indien instellings aanpas deur oper en meer responsief en aanspreeklik te wees. Sonder hierdie aanpassings sal die gaping tussen burgers en die staat waarskynlik groter word.

Ek is egter oor die algemeen skepties dat verskille in deelname volgens ouderdom dramaties met die verloop van tyd verander het, hoewel jonger generasies in groot dele van Suider-Afrika minder toegewyd aan demokrasie as vroeëre geslagte is wat deur, of kort ná onafhanklikheid geleef het en vir demokratiese regte soos stemreg moes veg. Om dit aan te spreek, bestaan daar 'n ernstige behoefte aan verdere desentralisasie en devolusie van politiek en ekonomie sodat mense meer beheer oor hulle lewens plaaslik kan neem. Die samelewing is nou te kompleks om sistematies en sinvol van bo af beheer te word en beslis nie deur 'n "voorpunt"-party nie.

Hoe kan tegnologie en sosiale media benut word om demokrasie te bevorder eerder as om dit te ondermyn?

Tegnologie is tweesnydend van aard. Dit kan polarisasie verdiep, misleiding versprei en vertroue ondermyn, veral waar instellings reeds swak is. Terselfdertyd kan dit deursigtigheid verbeter, mobilisering fasiliteer en nuwe vorms van aanspreeklikheid moontlik maak. Die sleutelvraag is oorsigbestuur. Tegnologie versterk demokrasie wanneer dit in geloofwaardige instellings ingebed is en deur betroubare inligtingsbronne ondersteun word. Waar hierdie toestande afwesig is, versterk dit dikwels bestaande swakhede. Die uitdaging gaan dus minder oor die tegnologie self as oor die bou van die institusionele en inligtingsomgewings waarin dit funksioneer.

Daar is ook 'n groter behoefte aan beter regulering van sosialemediamaatskappye. Huidige pogings om tegno-oligarge soos Elon Musk te beheer, is duidelik swak. Hulle moet ernstige regulering en swaar boetes in die gesig staar wanneer hulle nie demokratiese norme, inklusiewe politiek en ordentlike menslike gedrag handhaaf nie.

Wat gee jou hoop vir die toekoms van demokrasie?

Die volharding van demokratiese weerstand van onder af is 'n bron van hoop. Selfs in moeilike kontekste mobiliseer burgers, burgerlikesamelewingsorganisasies en sosiale bewegings steeds ter verdediging van aanspreeklikheid en regte. Nog 'n bron van hoop lê in die toenemende fokus op demokratiese veerkragtigheid. Navorsing en beleid skuif al hoe meer van bloot die voorkoming van terugval na die begrip van hoe demokrasieë kan herstel en sterker kan herbou. Die belowendste inisiatiewe is dié wat institusionele hervorming met dieper burgerbetrokkenheid kombineer en erken dat demokrasie uiteindelik nie net op formele reëls nie, maar ook op vertroue, deelname en legitimiteit staatmaak.

Ons moet ook na onlangse verkiesings in die substreek kyk vir voorbeelde van hoe burgers steeds 'n mate van vertroue in demokrasie se mag behou om vreedsame verandering deur stemming te fasiliteer. Burgers het die amptelike regerings in Zambië (2021), Malawi (2024), Botswana (2024) en Suid-Afrika (2024) verwerp.

* Hierdie artikel is deel van 'n reeks wat akademiese perspektiewe op demokrasie uitlig. Die menings wat uitgespreek word, is dié van die outeur en weerspieël nie noodwendig dié van Universiteit Stellenbosch nie. Die Universiteit is verbind tot akademiese vryheid en die uitruil van idees in die ope.