’n Navorser van die Universiteit Stellenbosch wat fokus op die etiese prioriteite rondom opkomende neurotegnologieë vir neuropsigiatriese toestande in Afrika, het ’n groot hupstoot ontvang in die vorm van ’n betekenisvolle internasionale toekenning.

Dr Olivia Matshabane, ’n neuro-etieknavorser in die Departement Psigiatrie, is een van die ontvangers van die 2025 Internasionale Breinnavorsingsorganisasie (IBRO) Rising Star-toekennings. Sy is die eerste Suid-Afrikaner, en een van slegs 15 navorsers op die vasteland, wat hierdie eer ontvang het.

'n Verheugde Matshabane sê die toekenning sal help om haar span se werk op die kruispunt van neurowetenskap en neuro-etiek uit te brei. “Na my wete het IBRO nog nooit hierdie toekenning aan kandidate in neuro-etiek toegeken nie, so ek hoop dit dui die begin van meer ondersteuning vir navorsingsgroepe in ons veld aan. Vir my, en vir ons werk, is dit 'n mosie van vertroue. Ek is opgewonde en dankbaar.”

Die IBRO Rising Star-toekennings is daarop gemik om impakvolle, langtermynnavorsing op plaaslike en globale vlak te bou deur aanvangsfondse te bied aan neurowetenskaplikes in hul vroeë loopbaan wat oorskakel na onafhanklike navorsingsrolle. Toekenningswenners word ondersteun om hul eie laboratoriums te vestig, dikwels in omgewings met min hulpbronne. Sedert die stigting in 2015 het die program gehelp om 74 laboratoriums in 25 lande tot stand te bring en werk oor 'n wye reeks neurowetenskapdissiplines te ondersteun. Die toekennings spreek infrastruktuurgapings aan en versterk samewerking, vaardigheidsontwikkeling en wetenskaplike momentum.

Deur die werk van toekenningswenners vroeg in hul loopbane te erken, ondersteun dit ook hul loopbaanontwikkeling om groot internasionale toekennings van befondsers soos die Wellcome Trust en die Nasionale Instituut van Gesondheid te bekom, waar Matshabane voorheen as 'n nadoktorale genoot in die Nasionale Menslike Genoomnavorsingsinstituut opgelei is.

Oorspronklik van die eNgqele naby Alice in die Oos-Kaap, merk Matshabane op dat brein- en geestesgesondheidstoestande algemeen in landelike en township-gemeenskappe voorkom. Tog word mense in hierdie onderbediende gebiede dikwels uitgesluit van navorsing en beleidsontwikkelings wat verband hou met hierdie toestande. Sy voeg by dat namate nuwe tegnologieë vir die behandeling van brein- en geestesgesondheidsafwykings vinnig ontwikkel, daar 'n risiko is dat sleutelbevolkingsgroepe dalk nie daarby baat sal vind nie, of oor die hoof gesien kan word wanneer riglyne vir hul gebruik ontwikkel word. Kulturele en kontekstuele faktore word ook gereeld in globale neurowetenskapnavorsing afgeskeep.

“Ons werk is daarop gemik om die etiese, sosiale, sielkundige en kulturele implikasies van neurowetenskaplike vooruitgang te ondersoek,” verduidelik sy. “Hierdie toekenning stel ons in staat om hierdie werk te verdiep, veral met betrekking tot neuropsigiatriese genomika-navorsing op die vasteland.”

Matshabane en haar medewerkers, wat die Afrika-neuroetieknavorsingsgroep lei, het reeds belangrike grondslag gelê. Hul voortgesette projekte ondersoek etiese prioriteite vir die bekendstelling van neurotegnologieë om psigiatriese toestande, soos posttraumatiese stresversteuring (PTSV) in Suid-Afrika te behandel, en, in vennootskap met die Aga Khan Universiteit in Kenia, vir die ondersteuning van individue wat met epilepsie leef.

“Ons doen dit omdat neurotegnologieë, insluitend KI-gedrewe toestelle, vinnig ontwikkel. Sommige is indringend, ander nie-indringend, maar almal opper etiese vrae rondom veiligheid, toegang en verantwoordelike gebruik,” sê sy. “’n Groot bron van kommer is data. Wat word ingesamel, wie toegang daartoe het, en hoe dit gebruik word.”

Matshabane dien as die Etiekleier vir die Psigiatriese Genomika Konsortium Afrika Werkgroep. Hierdie inisiatief is daarop gemik om 'n etiese raamwerk vir psigiatriese genomika-navorsing op die vasteland te vestig en bied 'n platform vir navorsers, klinici en die publiek om met Afrika-genomika-data te werk. Die groep fasiliteer ook baanbrekersnavorsing oor neuropsigiatriese toestande regoor Afrika.

“Neuropsigiatriese genomika help ons om te verstaan ​​hoe ons gene die ontwikkeling en aanbieding van geestesgesondheidstoestande soos depressie, angs en skisofrenie beïnvloed,” verduidelik sy. “Dit stel ons ook in staat om na meer verpersoonlike behandelings te beweeg.” Tog bly Afrika-verteenwoordiging in globale genomiese datastelle onder 2%, wat die bruikbaarheid van wetenskaplike vooruitgang vir mense van Afrika-afkoms beperk. Etiese bekommernisse en kulturele oortuigings dra by tot hierdie gaping.

Met die ondersteuning van die IBRO-toekenning beplan Matshabane om verdere kapasiteit in neuro-etiek en neuropsigiatriese genomika te bou. Sy is veral trots op die groeiende span rondom haar: projekkoördineerder en PhD-kandidaat, me Mohhadiah Rafique, wie se doktorale werk betekenisgewing in skisofrenie ondersoek, en Meestersgraadstudent in Neurowetenskap, me Yomelela Golimpi. Saam sal hulle 'n nuwe navorsingsprojek ontwerp met individue met geleefde ervaring van geestesgesondheidstoestande, wetenskaplikes en tradisionele leiers. Hierdie benadering, sê sy, verseker dat Afrika-etiese perspektiewe die navorsing van die begin af vorm en dat die werk in lyn is met die behoeftes van Afrika-gemeenskappe.

“Ek is dankbaar teenoor professor Soraya Seedat, ons Uitvoerende Hoof van die Departement Psigiatrie aan die Universiteit Stellenbosch, vir die ondersteuning van my nominasie,” sê sy. “Deur voort te bou op die werk wat reeds deur wetenskaplikes in Afrika gedoen is, hoop ek dat ons betekenisvol kan bydra tot kontinentale psigiatriese genomika en verseker dat Afrika-prioriteite erken, verhoog en aangespreek word in neurowetenskap en in die samelewing.”