Suid-Afrika bied al vir meer as drie dekades lank 'n heenkome aan vlugtelinge en asielsoekers en gee sodoende aan baie die geleentheid om hulle lewens te herbou. Ongelukkig word hierdie nalatenskap van gasvryheid toenemend deur herhalende xenofobiese aanvalle oorskadu wat duisende vlugtelinge en asielsoekers kwesbaar laat vir geweld en ontheming in 'n land wat hulle tuiste geword het. Ondanks hierdie uitdagings staan baie Suid-Afrikaners, die burgerlike samelewing en geloofsgroepe steeds uit samehorigheid met vlugtelinge en asielsoekers. 

Só skryf prof Hassan Mahomed (Afdeling Gesondheidstelsels en Openbare Gesondheid), dr Martina Lembani (Universiteit van Wes-Kaapland) en Yeukai Chideya (Instituut vir Lewensloop Gesondheidsnavorsing) in ʼn meningsartikel vir die Mail & Guardian ter viering van Wêreldvlugtelingdag op 20 Junie.

• Lees die vertaalde weergawe van die artikel hier onder of klik hier vir die stuk soos geplaas.

Hassan Mahomed, Martina Lembani en Yeukai Chideya*

Die tema van vanjaar se Wêreldvlugtelingdag, wat jaarliks op 20 Junie herdenk word, fokus op die 'reg om veiligheid te soek as 'n gemeenskaplike waarborg vir ons almal'. Vir hierdie visie om 'n werklikheid te word, het almal 'n rol om te speel om te verseker dat asielsoekers en vlugtelinge geleenthede kry om hulle lewe in veilige, ondersteunende en inklusiewe omgewings te herbou. Dit vereis dat gasheerlande solidariteit met vlugtelinge en asielsoekers toon.

Baie lande regoor die wêreld huisves al dekades lank asielsoekers, vlugtelinge en trekarbeiders. Gedurende die apartheidstydperk het Suid-Afrikaners byvoorbeeld die land verlaat en in naburige Suider-Afrikaanse lande skuiling gesoek wat aan hulle beskerming en ondersteuning gebied het. Terselfdertyd het die trekarbeidstelsel in Suid-Afrika werkers uit buurlande gelok, veral in die mynbousektor.

Sedert Suid-Afrika se demokratiese oorgang het die land egter verhoogde migrasie uit ander Afrikalande ondervind, met baie mense wat veiligheid en beter ekonomiese geleenthede soek terwyl hulle konflik, vervolging en armoede ontvlug. Statistiek Suid-Afrika het in 2022 die aantal migrante en vlugtelinge op ongeveer 2,4 miljoen geskat.

Daar was reeds sedert die vroeë 1990's voorvalle van xenofobie wat spesifiek op Afrika-migrante gerig was, met baie wat tot geweld gelei het. Suid-Afrika het al baie uitdagings in die gesig gestaar, insluitende 'n baie hoë werkloosheidsyfer wat tot hoë vlakke van frustrasie binne arm gemeenskappe gelei het. Ongelukkig het verkeerde inligting oor migrante en vlugtelinge tot persepsies gelei dat hierdie groepe werk steel en tot hierdie uitdagings bydra. Die feite ondersteun dit egter nie.

Ongelukkig het 'n toename in xenofobie die afgelope 30 jaar nou daartoe gelei dat sekere georganiseerde groepe eis dat alle "onwettige" immigrante die land teen 30 Junie 2026 moet verlaat. In die praktyk word alle migrante – insluitende vlugtelinge en asielsoekers – geteiken. Die gebruik van die term "onwettig" is onvanpas aangesien burokratiese meganismes in Suid-Afrika stadig is om migrante te verwerk en die korrekte terminologie behoort te wees om na gedokumenteerde en ongedokumenteerde migrante te verwys.

Nog 'n belangrike aspek daarvan om veiligheid en waardigheid vir almal te verseker, is om die toenemende krisis van toegang tot gesondheidsorg vir vlugtelinge en asielsoekers in Suid-Afrika aan te spreek. Hierdie situasie word gekenmerk deur 'n groeiende skeiding tussen die land se grondwetlike verbintenis tot menseregte en gelykheid en die toenemend vyandige wetgewende en maatskaplike werklikhede wat baie vlugtelinge en asielsoekers ervaar.

Terwyl die Suid-Afrikaanse Grondwet die reg op gesondheidsdienste vir almal waarborg, ongeag dokumentasiestatus, veroorsaak die Immigrasiewet van 2002 beduidende verwarring deur van verskaffers te vereis om 'n pasiënt se wettige status te verifieer voordat die pasiënt behandeling ontvang. Hierdie wetgewende dubbelsinnigheid, tesame met stygende xenofobiese sentiment, het 'n "vyandige omgewing" geskep waar ongedokumenteerde migrante – en toenemend alle swart Afrika-buitelanders – sistematies van gesondheidsdienste uitgesluit word.

Die openbare gesondheidstelsel is sonder twyfel oorlaai en gaan onder tekorte aan menslike hulpbronne, medisynevoorraadtekorte en leierskapsmislukkings in sommige dele van die land gebuk. Die alomteenwoordige narratief wat migrante, insluitende vlugtelinge en asielsoekers, vir hierdie sistemiese ineenstortings blameer, is egter feitelik verkeerd. In werklikheid dui navorsing daarop dat buitelanders openbare gesondheidsdienste weens taalhindernisse, die "migrantgesondheidsuitwerking" en 'n regmatige vrees om by klinieke aangeval te word, baie minder as landsburgers gebruik. Die Wes-Kaapse regering het byvoorbeeld in 2014 aangedui dat hospitaalgebruik sowat 1,6% van die totale hospitalisasie uitmaak. Dit strook met die algehele persentasie migrante in Suid-Afrika wat op 3% van die Suid-Afrikaanse totale bevolking geskat word.

Eerder as om die oorsake van swak dienslewering aan te spreek – wat wydverspreide betogings oor water, behuising en elektrisiteit ontketen het – het ekstremistiese groepe onlangs 'n totale verbod op gesondheidsorgtoegang vir migrante in openbare gesondheidsgeriewe geëis, wat 'n ernstige skending van grondwetlike regte verteenwoordig. Ondanks pogings deur burgerlike organisasies soos Collective Voices for Health Access om hierdie uitsluitings in die hof uit te daag, word die gaping tussen die wet en die geleefde ervarings van migrante steeds groter. Die beskerming van die gesondheidsregte van die kwesbaarstes is nie net 'n wetlike verpligting nie, maar 'n noodsaaklike maatstaf van Suid-Afrika se verbintenis tot die menseregtewaardes waarop dit gebou is.

Wanneer daar 'n krisis is, is dit kinders wat die swaarste ly. 'n Paar weke gelede het 700 leerders van twee skole in Kaapstad aan 'n gewelddadige protesaksie deelgeneem en geëis dat hulle buitelandse eweknieë nie net hulle skole nie, maar ook die land moet verlaat. Baie vlugtelingkinders is in Suid-Afrika gebore en grootgemaak en ken geen ander huis nie. Navorsing het getoon dat xenofobiese aanvalle en diskriminasie vlugtelingkinders aan emosionele en fisiese skade blootstel, wat hulle gevoel van behoort en identiteitsvorming negatief beïnvloed. Skole moet veilige ruimtes vir alle kinders wees, ongeag hulle burgerskap of migrasiestatus. 

Daar bestaan 'n dringende behoefte daaraan dat die Departement van Basiese Onderwys en ander toepaslike belanghebbendes moet ingryp deur onderwerpe in die kurrikulum in te sluit wat leerders opvoed oor wie vlugtelinge en asielsoekers is, die omstandighede wat mense lei om skuiling te soek, die belangrikheid van sosiale insluiting en die waardes van empatie, diversiteit en 'n vreedsame samelewing. Om begrip en respek van 'n vroeë ouderdom af te ontwikkel, is noodsaaklik om meer inklusiewe en samehangende gemeenskappe te bou. 

Suid-Afrika bied al vir meer as drie dekades lank 'n heenkome aan vlugtelinge en asielsoekers en gee sodoende aan baie die geleentheid om hulle lewens te herbou. Ongelukkig word hierdie nalatenskap van gasvryheid toenemend deur herhalende xenofobiese aanvalle oorskadu wat duisende vlugtelinge en asielsoekers kwesbaar laat vir geweld en ontheming in 'n land wat hulle tuiste geword het.

Ondanks hierdie uitdagings staan baie Suid-Afrikaners, die burgerlike samelewing en geloofsgroepe steeds uit samehorigheid met vlugtelinge en asielsoekers. Hulle ondersteuning toon die waardes van deernis en ubuntu wat Suid-Afrika se demokrasie onderlê.

Terwyl ons Wêreldvlugtelingdag herdenk, mag ons almal besin oor hoe ons kan verseker dat die reg op veiligheid as 'n waarborg vir almal dien wat in Suid-Afrika woon, ongeag hulle nasionaliteit of migrasiestatus. 'n Samelewing wat die regte en waardigheid van sy kwesbaarste lede beskerm, word uiteindelik veiliger vir almal.

*Prof Hassan Mahomed is geaffilieer met die Afdeling Gesondheidstelsels en Openbare Gesondheid aan die Universiteit Stellenbosch. Dr Martina Lembani is 'n senior dosent by die Skool vir Openbare Gesondheid aan die Universiteit van Wes-Kaapland. Yeukai Chideya is 'n navorser by die Instituut vir Lewensloop Gesondheidsnavorsing aan die Universiteit Stellenbosch.