'n Internasionale konferensie aan die Universiteit Stellenbosch (SU) het aannames oor erfenis wat reeds baie lank bestaan, uitgedaag en akademici, kunstenaars en argivarisse aangespoor om nie verval as verlies nie, maar as 'n generatiewe toestand wat bepaal hoe samelewings die toekoms onthou en verbeel, te herbedink. 

Decay without mourning: Future-thinking heritage practices (oftewel ' Verval sonder rou: Toekomsgerigte erfenispraktyke') wat vroeër vandeesmaand (15 tot 17 April) by die Stellenbosse Instituut vir Gevorderde Navorsing (STIAS) gehou is, het afgevaardigdes van regoor die wêreld byeengebring. Die geleentheid was die hoogtepunt van 'n vyf jaar lange navorsingsamewerking tussen die US, die KTH Koninklike Instituut van Tegnologie in Swede en die Universiteit van São Paulo.

Aan die kern van die konferensie was 'n stelling wat bedrieglik eenvoudig lyk: dat verval – hetsy in brose argiewe, landskappe wat besig is om te verweer of in betwiste monumente – nuwe betekenisse, verhoudings en vorms van kennis kan voortbring. "In ons werk sien ons nie verval bloot as verlies nie," sê prof Lizabé Lambrechts, organiseerder van die konferensie en navorser by die US se Afrika Oop Instituut, gesê. "Ons herformuleer dit as 'n transformerende toestand waardeur nuwe betekenisse ontstaan."

'n Konferensie wat in plek gegrond is 

Prof Vasti Roodt, Dekaan van die Fakulteit Lettere en Sosiale Wetenskappe, het die konferensie geopen en die bespreking binne die US se eie gelaagde verlede geplaas. Sy het onthou hoe haar fakulteit se gebou voorheen na die apartheid-eerste minister BJ Vorster vernoem was en op grond gebou is wat in 1964 deur gedwonge verskuiwings skoongemaak is.

"Vandag is die naam weg. Die bronsbeeld van BJ Vorster is uit die voorportaal verwyder en in sy plek is daar muurskilderye wat die gemeenskap van Die Vlakte, wat vernietig is om plek vir die gebou te maak, uitbeeld," het sy opgemerk. Dit het 'n dieper vraag laat ontstaan: Wat moet met sulke geskiedenisse gedoen word? Vir Roodt het die konferensie 'n valse keuse tussen die bewaring van alles en om alles te laat verdwyn, verwerp – nie deur 'n derde opsie te bied nie, "maar deur ernstig met die spanning tussen vashou en om te laat los te sit ". 

Prof Stephanus Muller, Direkteur van die Afrika Oop Instituut, het aan die hand van literatuur die projek se ambisie beskryf. Hy het met verwysing na Gabriel García Márquez se verhaal van 'n verdrinkte vreemdeling wie se aankoms 'n dorpie transformeer, aangevoer dat ontmoetings met verval "argitekture van denke" kan verbreed.

"Wanneer daardie oormaat eers teëgekom is, kan dit nie uit die gedagtes verwyder word nie," het Muller gesê. Hy het verder aan die hand gedoen dat selfs nadat uitstallings of optredes ten einde geloop het, gaan die vrae wat dit ontsluit, voort om navorsing en kreatiewe praktyk hervorm. 

Die hoofnavorser van die projek, dr Lize-Marié Hansen van der Watt van KTH, het die intellektuele verskuiwing wat die samewerking onderlê, uiteengesit. Eerder as om te probeer om agteruitgang teen alle koste te stop, hanteer die projek verval as "'n potensieel kreatiewe proses" wat wys hoe erfenis stelselmatig oor tyd ontwikkel. Hierdie benadering strek oor argiewe, landskappe, inheemse kennisstelsels en bewaringspraktyke in diverse internasionale kontekste heen.

Van bewaring tot relasionele sorg 

Die konferensie se hoofsessies het hierdie heroorweging van erfenis verdiep. Prof Njabulo (Jabu) Chipangura, 'n antropoloog aan Maynooth-Universiteit in Ierland en voormalige kurator by die Manchester Museum, het op die eerste dag konvensionele museumpraktyke uitgedaag deur te vra wie se belange gedien word wanneer instellings belowe om voorwerpe vir altyd te bewaar.

"Hierdie voorwerpe word versorg sodat dit vir ewig kan bly voortbestaan," het hy oor groot Afrika-versamelings in Europese museums opgemerk, "maar wie se nageslag waarborg ons as oorspronklike gemeenskappe nie toegang tot hulle eie erfenis kan kry nie?" 

Chipangura het vir 'n verskuiwing gepleit van die hantering van voorwerpe as statiese artefakte na die erkenning daarvan as "lewende kulture" ingebed in voortgaande sosiale en geestelike wêrelde. Hy het sy argument op die idee van "relasionele sorg" gebou. Dit is gegrond in die etiek van Ubuntu – "jy is omdat ons is". Hierdie benadering beklemtoon samewerking met brongemeenskappe, deursigtigheid oor koloniale geskiedenisse en 'n herbalansering van gesag in erfeniswerk.

Nog 'n hoofspreker, die Sweedse argeoloog prof Christina Fredengren, het die gesprek na diep tyd en omgewingsverandering uitgebrei. Sy het ondersoek hoe radiokoolstofdatering – 'n hoeksteen van argeologiese navorsing – deur fossielbrandstofvrystellings ontwrig word, wat die atmosferiese seine wat gebruik word om tyd te meet, verdun.

Teen die middel van die eeu, het sy opgemerk, kan radiokoolstoflesings kontemporêre materiaal eeue oud laat lyk om wat sy as 'n "temporele uitwisser" beskryf het, te skep. Vir Fredengren beklemtoon hierdie ontwrigting die behoefte aan nuwe maniere om stories oor tyd in die Antroposeen te vertel, waar menslike ingrype die verlede én die toekoms hervorm.

Die sprekers het aangevoer dat die versorging van erfenis vereis dat koloniale geweld, omgewingsonstabiliteit en die veranderende betekenisse van tyd self gekonfronteer word. 

Verval in 'n warmer, ongelyke wêreld

Op die tweede dag het hoofsprekers op die geleefde werklikhede van verval in 'n vinnig veranderende wêreld gefokus. Prof Taku Iida, 'n ekologiese antropoloog wat in Japan gebaseer is, het 'n gevallestudie aangebied van die 2023 Al Haouz-aardbewing in Marokko, wat beide gemeenskappe en kulturele erfenis verwoes het. 

Deur op veldwerk in die Atlasberge te steun, het Iida aangevoer dat erfenis as 'n stelsel verstaan moet word wat beide tasbare en ontasbare elemente insluit. Hy het aangedui hoe heropbou ná 'n ramp dikwels maatskaplike verandering versnel eerder as om 'n vaste verlede te herstel. In die herbou van dorpe vorm nuwe tegnologieë en infrastruktuur die daaglikse lewe, van arbeidspatrone tot genderrolle.

"Erfenis verander doelbewus én onbedoeld," het hy gesê, en opgemerk dat wat sommige as verval beskou, deur ander as vernuwing ervaar kan word. 

Prof Sven Dupré, 'n Belgiese kuns- en wetenskapgeskiedkundige, het nagespeur hoe moderne bewaringspraktyke materiële stabiliteit prioritiseer en verandering dikwels as mislukking beskou. Tog word versteuring op gebiede soos herstel-ekologie as 'n natuurlike proses verstaan wat tot nuwe vorms van balans kan lei. Dupré het aan die hand gedoen dat erfenisbewaring by 'n soortgelyke perspektief kan baat vind, deur verval as deel van 'n dinamiese stelsel te erken eerder as 'n bedreiging wat uitgeskakel moet word.

Die Johannesburgse kunstenaar en akademikus, prof Leora Farber, het hierdie idees in die sfeer van artistieke praktyk geplaas. In haar installasie Leftovers at the table (of, what we are left with), word huishoudelike voorwerpe wat aan koloniale geskiedenisse gekoppel is, stadig deur lewende mos oorgeneem. Die werk plaas dít wat sy die "ruïnasie" van operheerskappy noem op die voorgrond – deurlopende prosesse eerder as voltooide gebeure.

"Ek het 'n medewerker in 'n spontane, immer-ontvouende reeks interaksies geword," het Farber oor werk met lewende materiaal wat beheer weerstaan, gesê. In hierdie konteks word verval 'n verbindende krag wat menslike geskiedenisse, ekologiese prosesse en meer-as-menslike lewensvorme verbind. 

Verder as akademiese gesprekke 

Die konferensie het verder as teoretiese besprekings gestrek en het uitstallings, optredes en musiekwerke ingesluit. Die Deaccessioned-uitstalling, wat deur Lambrechts en dr Nicola Deane gekurateer is, het vervalle fotografiese negatiewe as plekke van transformasie herbedink, terwyl die komponis dr Cara Stacey se Hypha klank as 'n vorm van ontbinding en regenerasie ondersoek het. Die koreograaf Nelisiwe Xaba se vRot het die taal van verval gebruik om korrupsie en maatskaplike ineenstorting te ondersoek.

Hierdie werke het tot die konferensie se sentrale idee bygedra: Verval is nie bloot 'n eindpunt nie, maar 'n deurlopende proses wat geheue én moontlikheid vorm.

Eerder as om disintegrasie te weerstaan, het Decay without mourning aan die hand gedoen die taak wat voorlê, is om te leer hoe om daarmee saam te leef en om in sy stadige, dikwels ontstellende prosesse die saad van nuwe toekomste raak te sien.