Die Baxter-teatersentrum in Rondebosch het op Wêrelddag vir Sosiale Geregtigheid ʼn forum geword vir ʼn nugter bestekopname van die toestand van die wêreld. Barones Valerie Amos het in die lewering van die Universiteit Stellenbosch (US) se Sewende Jaarlikse Lesing oor Sosiale Geregtigheid haar gehoor uitgedaag om dít aan te pak wat sy die “illusies van stabiliteit” noem wat diep strukturele broosheid verberg.

Die lesing, wat deur die US se Sentrum vir Sosiale Geregtigheid (CSJ) in vennootskap met die Baxter-teatersentrum aangebied is en regstreeks op SAfm uitgesaai is, was die CSJ se eerste openbare geleentheid sedert die US formeel by die Internasionale Arbeidsorganisasie (IAO) se Globale Koalisie vir Sosiale Geregtigheid aangesluit het.

Die US se Rektor en Visekanselier, prof Deresh Ramjugernath, het in sy openingsrede die jaarlikse lesing as “ʼn oomblik van kollektiewe asemskep” beskryf in ʼn wêreld wat deur ongelykheid, uitsluiting en afnemende vertroue in instellings ontwrig word. Oënskynlike internasionale stabiliteit verbloem dikwels diep strukturele krake, het hy gewaarsku. Ware vrede en voorspoed kan nie op ʼn ongelyke grondslag gebou word nie. Hy het aangevoer dat universiteite ʼn verantwoordelikheid het om mag te bevraagteken, leiers van integriteit te kweek en om te behoort ʼn strukturele verbintenis te maak om te verseker dat uitnemendheid en insluiting saam vooruitgaan. 

ʼn Grondwetlike visie onder druk

Barones Amos, ʼn Britse politikus en akademikus wat voorheen as die Vise-sekretaris-generaal vir Humanitêre Sake van die Verenigde Nasies (VN) gedien het, het haar lesing begin deur na Suid-Afrika se grondwetlike belofte terug te keer. Sy het gedurende die vroeë jare van demokrasie in dié land gewerk en het beskryf hoe sy getuie was van “die moed wat dit geverg het om versoening te omarm en tegelyk te weier om ʼn pynlike geskiedenis te vergeet”. Sy het gesê Suid-Afrika bly een van die mees eksplisiete grondwetlike beliggamings van maatskaplike geregtigheid ter wêreld, gewortel in substantiewe gelykheid, sosio-ekonomiese regte en wat transformerende konstitusionalisme genoem word.

“Maatskaplike geregtigheid hier is onskeidbaar van ʼn begrip van historiese ongeregtigheid,” het sy opgemerk. Anders as kontekste waar die impak van slawerny of kolonialisme steeds betwis word, erken Suid-Afrika se Grondwet dat “jy nie van ʼn gelyke speelveld af begin nie”. Howe het bevestig dat geregtigheid vereis dat die staat vorige benadeling moet regstel. Dis ʼn taak in wording, het sy gesê.

Maar al het maatskaplike geregtigheid deel van die wêreldtaal geword, bly die geleefde werklikheid daarvan ongelyk. Menseregte en maatskaplike geregtigheid is verweef, maar nie identies nie. Menseregte stel ʼn basislyn van waardigheid. “Maatskaplike geregtigheid gaan verder,” het sy gesê. “Dit vereis nie net dat ons regte op papier verklaar nie, maar dat ons die toestande skep sodat daardie regte billik verwesenlik kan word.”

Armoede, konflik en hol norme

Amos het haar van hierdie grondslag af gewend na wat sy as drie groot huidige struikelblokke vir die inbed van maatskaplike geregtigheid beskryf het: armoede, konflik en die afwesigheid van ʼn regtegebaseerde benadering.

Wêreldwye armoede duur ondanks ongekende rykdom voort. “Ons behoort skaam te wees dat meer as 700 miljoen mense in ons wêreld in uiterste armoede leef,” het sy gesê. Statistieke toon straks groei, maar slaag nie daarin om die daaglikse werklikhede van uitsluiting vas te lê nie. Met verwysing na Nelson Mandela se waarskuwing dat “solank armoede, onreg en growwe ongelykheid in ons wêreld voortduur, niemand van ons werklik kan rus nie”, het sy nadruklik bygevoeg: “Te veel leiers is nie rusteloos genoeg nie.”

In Suid-Afrika, waar die Gini-koëffisiënt van die hoogste ter wêreld bly, is ongelykheid nie abstrak nie. Dit word geleef in die afwesigheid van krag, werk, voedselsekerheid, gesondheidsorg en onderwys. Armoede beroof mense van agentskap en stook polarisasie. Wanneer groei nie met waardigheid gepaard gaan nie, word geloof in instellings uitgekalwe.

Konflik verpletter enige skyn van stabiliteit, het sy aangevoer. Met meer as 120 miljoen mense wat wêreldwyd gewelddadig ontheem is, is oorloë in die Oekraïne, Gaza, Soedan en elders nie verafgeleë krisisse nie, maar humanitêre rampe wat armoede verskans en regte wegkalwe. Sy het openhartig oor haar tyd as die VN se Vise-sekretaris-generaal vir Humanitêre Sake gepraat, en het besoeke aan Sirië onthou waar noodleniging as wapen gebruik is en stede teen ʼn kommerwekkende spoed verval het.

Internasionale norme soos die Verantwoordelikheid om te Beskerm bly van deurslaggewende belang, het sy gesê, maar sonder politieke wil word dit hol. Die verlamming van die VN se Veiligheidsraad, die selektiewe afdwing van reëls en die erosie van vertroue in multilateralisme het kleiner en meer kwesbare lande onbeskut gelaat. “Ons sien nie net die ineenstorting van norme nie, maar ook die ineenstorting van kollektiewe bereidwilligheid om dit te handhaaf.”

Die derde struikelblok behels response wat mense as passiewe ontvangers eerder as agente van verandering behandel. ʼn Regtegebaseerde benadering dring aan op deelname, aanspreeklikheid en die afwesigheid van diskriminasie. Dit vereis dat vroue ʼn kernrol in vredesprosesse speel en dat plaaslike gemeenskappe vorm gee aan oplossings wat hul lewens raak.

Vyf riglyne vir ʼn onrustige era

Amos het haar insigte in vyf riglyne opgesom. Eerstens, sien die waarheid van die geskiedenis onder oë. Kolonialisme, slawerny, apartheid en volksmoord is nie afgeslote hoofstukke nie, maar lewende nalatenskappe. “Erkenning moet genesing voorafgaan,” het sy gesê en na die lesse van Suid-Afrika se Waarheids- en Versoeningskommissie verwys.

Tweedens, bring gemarginaliseerde stemme na die sentrum. Ware solidariteit wis nie verskille uit nie, maar skep eenheid deur insluiting.

Derdens, bou koalisies oor verskille heen. Polarisasie floreer in silo’s. Sosiale media versterk verdeeldheid. Geregtigheidsbewegings slaag wanneer hulle breë alliansies smee.

Vierdens, belê in die lang termyn. “Om maatskaplike geregtigheid te laat geskied is nie ʼn naelloop nie. Dis ʼn marathon,” het sy gesê. Politieke siklusse is dalk kort, maar maatskaplike transformasie vereis volgehoue toewyding.

Laastens, handhaaf hoop sonder naïwiteit. Hoop is nie passiewe optimisme nie, maar ʼn gewoonte wat daagliks beoefen word. “Laat ons die illusies van stabiliteit erken vir wat dit is sonder om aan wanhoop toe te gee,” het Amos benadruk en ʼn beroep op die gehoor gedoen om geregtigheid nóú, “in die deurmekaar, ingewikkelde, komplekse, soms chaotiese, dringende hede”, na te jaag.

ʼn Oop dialoog

In ʼn insiggewende vraag-en-antwoordsessie wat deur prof Thuli Madonsela, Direkteur van die CSJ, gefasiliteer is, het studente en lede van die publiek die sprekers met vrae oor ongelykheid, geslagsgebaseerde geweld en generasionele ontnugtering gepeper.

Madonsela wou met verwysing na vyandige reaksies op besprekings oor vriendelikheid en geregtigheid weet waarom sommige mense die hele idee van maatskaplike geregtigheid verwerp. Amos het aan die hand gedoen dat diegene wat voel instellings het hulle in die steek gelaat, sukkel om te sien hoe geregtigheid in hulle guns gewerk het. Sonder om die geskiedenis eerlik in oënskou te neem, word remediërende maatreëls te maklik as straf eerder as herstel beskou.

Amos het benadruk dat regstelling nie oor individuele blaam gaan nie, maar oor kollektiewe verantwoordelikheid vir stelsels wat blywende voordeel en ontbering meegebring het. Armoede “oorskry identiteitsgrense”, het sy gesê en maatskaplike geregtigheid moet “alle mense voorop stel en in die sentrum plaas”.

Madonsela én Amos het daarop gewys dat wetgewing alleen onvoldoende is. Grondwetlike waarborge moet met langtermyn-staatkunde, burgerlike druk en ʼn nasionale dialoog oor kultuur en waardes, veral oor geweld teen vroue en kinders, gepaard gaan.

In haar slotopmerkings het prof Juanita Pienaar, waarnemende Dekaan van die Fakulteit Regsgeleerdheid, opgemerk dat Ramjugernath in sy openingsrede benadruk het dat maatskaplike geregtigheid nie ʼn monoloog is nie, maar ʼn voortdurende gesprek. “In hierdie gesprek is die stem van ʼn wêreldleier, ʼn voorstander van maatskaplike geregtigheid as deel van die span, van kardinale belang. Dis in hierdie lig dat barones Valerie Amos se bydraes rigtinggewend is: Die oppergesag van die reg kan nie versaak word nie. Waar daar gapings en tekortkominge is, moet ons dit erken en aanpak. Ons almal het ʼn rol om te speel – en ons moet dit nóú doen,” het Pienaar afgesluit.  

Ten afloop van die Sewende Lesing oor Sosiale Geregtigheid was die belang van die oomblik ooglopend. Met die US nou ʼn vennoot in die Globale Koalisie vir Sosiale Geregtigheid, het die geleentheid nie net op ʼn intellektuele betrokkenheid gedui nie, maar ook op ʼn hernieude institusionele verbintenis. In ʼn wêreld wat deur polarisasie en onstabiliteit ontwrig word, kan die werk van maatskaplike geregtigheid nie uitgestel word nie, het Amos benadruk.