Prof Ursula van Beek is die stigtingsdirekteur van die Sentrum vir Navorsing oor Demokrasie (CREDO) in die US se Departement Politieke Wetenskap. Sy is in Pole gebore waar sy 'n meestersgraad in geskiedenis verwerf het. Sy het na Zambië geëmigreer waar sy haar PhD aan UNISA voltooi het. Hierna het sy na Suid-Afrika verhuis en haar akademiese loopbaan begin nadat sy 'n navorsingsbeurs van die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing (RGN) ontvang het vir 'n projek wat Suid-Afrika en Pole in oorgang vergelyk het. Hierdie projek het tot 'n reeks van ses boeke oor demokrasie gelei waarvan sy die medeskrywer en redigeerder was. Van Beek het ook verskeie artikels vir vaktydskrifte geskryf. 

Wat is demokrasie?
Voordat ons die onderwerp meer konkreet aanspreek, is dit die moeite werd om te besin dat demokrasie 'n komplekse institusioneel-politieke raamwerk is wat voortdurend ontwikkel. Dit word dikwels as 'n "permanente toestand van wording" beskryf en word deur nasionale geskiedenisse asook kontemporêre wêreldwye ontwikkelings gevorm. Demokrasie – afgelei van die Griekse demos (volk) en kratos (mag) – is 'n veeleisende politieke stelsel wat kundige en betrokke burgers vereis om doeltreffend te funksioneer.

Wat beskou jy hedendaags as die grootste bedreigings vir demokrasie? 

Een van die skadelikste ontwikkelings internasionaal is die terugkeer van Donald Trump na die Amerikaanse presidentskap. Die gevolge is simbolies, ekonomies en polities.

Simbolies was die Verenigde State vir byna 250 jaar 'n baken van vryheid wat die ontwikkeling van demokratiese state en 'n reëlsgebaseerde internasionale orde, gegrond op menseregte en internasionale reg, ondersteun. Selfs al sou Trump se presidentskap blyk om tydelik te wees, is 'n terugkeer na daardie VSA-geleide orde onwaarskynlik en, gegewe vandag se multipolêre werklikhede, nie noodwendig wenslik nie. 'n Fundamentele heroorweging is nodig.

Ekonomies is wêreldhandel ernstig ontwrig – aanvanklik deur die straftariewe wat die VSA opgelê het, en meer onlangs deur geopolitieke konflik wat belangrike handelsroetes soos die Straat van Hormuz raak. Hierdie ontwrigtings verswak demokrasie se legitimiteit, aangesien kiesers geneig is om regerings te straf vir ekonomiese swaarkry, selfs wanneer hierdie toestande buite hulle beheer is. Dit skep vrugbare grond vir populistiese leiers wat simplistiese en dikwels onrealistiese oplossings vir komplekse probleme bied.

Politiek het daar 'n skuif van die bevordering van demokrasie na die ondersteuning van regse leiers deur aksies plaasgevind wat nasionale soewereiniteit ondermyn. Voorbeelde sluit in Amerikaanse betrokkenheid by politieke ontwikkelings in Argentinië, Venezuela en Hongarye. Sulke optrede verswak demokratiese norme en moedig bekrompe leierskap wêreldwyd aan.

Suid-Afrika se demokrasie word uiteraard deur hierdie wêreldwye onstuimigheid geraak, maar dit het veerkragtigheid getoon ondanks die feit dat die Trump-administrasie die lank uitgesonder het vir kritiek op ongegronde bewerings.

Plaaslik bestaan daar egter steeds twee dringende uitdagings. Die eerste is korrupsie en swak bestuur, wat tot werkloosheid, volgehoue ongelykheid, onvoldoende dienslewering en hoë vlakke van misdaad bydra. Die tweede is 'n verkiesingstelsel wat aanspreeklikheid verswak, aangesien verteenwoordigers meer aan politieke partye as aan burgers verantwoordbaar is, wat kiesers gemarginaliseer laat voel.

Wat gebeur wanneer daardie vertroue afneem, en hoe kan dit in gepolariseerde en ongelyke samelewings herbou word?

Wanneer vertroue in leiers en instellings afneem, onttrek burgers hulle uit die demokratiese proses. Hierdie ontkoppeling weerspieël frustrasie en 'n groeiende oortuiging dat individuele stemme nie meer saak maak nie. In Suid-Afrika is dit duidelik in die afname in kiesersopkoms: van byna 90% deelname in 1994 tot ongeveer 41% van stemgeregtigdes wat in 2024 gestem het.

Selfs in gelyker samelewings sou so 'n agteruitgang kommerwekkend wees. In Suid-Afrika is dit onrusbarend. Om vertroue weer op te bou vereis sigbare en doeltreffende optrede ten opsigte van belangrike maatskaplike uitdagings. Deelname sal slegs nuwe lewe kry wanneer burgers tasbare verbeterings in lewensomstandighede ondervind.

Jongmense word dikwels as onbetrokke by formele politiek, maar tog aktief in sosiale bewegings beskryf. Hoe interpreteer jy dit? 

Jongmense wat hulle aan formele demokratiese prosesse onttrek terwyl hulle aan sosiale bewegings deelneem, stuur 'n duidelike boodskap: Hulle beskou demokrasie as 'n mislukking vir hulle. Hulle gee eerder deur meer direkte vorms van deelname soos protesaksie uiting aan hulle frustrasie.

Hoewel hierdie verskynsel deels aan 'n gebrek aan geleefde ervaring van die stryd vir demokrasie toegeskryf kan word, word dit die sterkste aan hoë jeugwerkloosheid gekoppel. Dit verminder hoop en dra tot 'n gevoel van uitsluiting uit die stelsel by.

Hoe kan tegnologie en sosiale media benut word om demokrasie te bevorder eerder as om dit te ondermyn?

Digitale tegnologie word reeds algemeen deur opvoedkundige en burgerlikesamelewingsinisiatiewe gebruik wat demokratiese waardes bevorder. Wat egter ontbreek, is gestruktureerde samewerking met die onderwysstelsel. Daar is 'n dringende behoefte om burgerlike opvoeding in laer- en hoërskoolkurrikulums te integreer.

Tensy jong mense die waarde van demokrasie verstaan en hoe dit hulle belange dien, is dit onwaarskynlik dat hulle betekenisvol daarby betrokke sal raak. Hier bied inisiatiewe soos CREDO praktiese ondersteuning deur toeganklike opvoedkundige hulpbronne vir onderwysers.

Wat gee jou hoop vir die toekoms van demokrasie?

Demokratiese innovasies bied potensiële oplossings vir die huidige krisis. 'n Belowende voorbeeld is die gebruik van burgerlike byeenkomste – iets wat reeds in verskeie lande geïmplementeer is. Hierdie byeenkomste bring lukraak gekose burgers bymekaar om oor openbare kwessies te beraadslaag en aanbevelings vir beleidmakers te ontwikkel terwyl hulle hul deur die beginsels van insluiting, oorweging en invloed laat lei.

Hier in Suid-Afrika is CREDO tans besig om voor te berei om die land se eerste burgerlike byeenkoms in September 2026 te loods – 'n ontwikkeling wat 'n konstruktiewe pad vorentoe aandui om demokratiese deelname uit te brei.

* Hierdie artikel is deel van 'n reeks wat akademiese perspektiewe op demokrasie uitlig. Die menings wat uitgespreek word, is dié van die outeur en weerspieël nie noodwendig dié van Universiteit Stellenbosch nie. Die Universiteit is verbind tot akademiese vryheid en die uitruil van idees in die ope.