Die Universiteit Stellenbosch Botaniese Tuin (USBT) is een van slegs twee botaniese tuine in ’n wêreldwye opname van lewende plantversamelings wat die afgelope paar jaar aktief voortgegaan het om plantversamelings in sowel die veld as bewaringsruimtes uit te brei.

Noukeurig gedokumenteerde, ex-situ versamelings van bekende veldliggings is noodsaaklik vir bewaring, spesie- en ekosisteemherstel, en byna alle wetenskaplike navorsing. Die instandhouding van sulke versamelings oor tyd vereis intensiewe arbeid, institusionele hulpbronne en ruimte. Die uitdagings om hierdie versamelings in stand te hou is diepgaande. Selfs die beste instellings verloor mettertyd plante en versamelings, en die onvermydelike verlies aan versamelings moet geneutraliseer word deur nuwe versamelings of die vestiging van veerkragtige gedeelde versamelings tussen instellings.

Die opname, wat onlangs in Nature Ecology and Evolution gepubliseer is, het ’n eeu se data geanaliseer wat 2,2 miljoen rekords van 50 instellings insluit en meer as 500 000 afsonderlike toevoegings verteenwoordig, d.w.s. afsonderlike subversamelings van ’n spesie op ’n spesifieke plek of tyd. Daar word geglo dat die opname meer as 40 persent van die globale diversiteit in institusionele lewende versamelings verteenwoordig. Dit word ook ex-situ-versamelings genoem om aan te dui dat dit plante in ’n beskermde omgewing is, eerder as plante wat in die veld groei. Altesaam 50 botaniese tuine van 19 lande en 5 kontinente het aan die opname deelgeneem, insluitend Afrika (1 versameling), Australasië (6 versamelings), Eurasië (27 versamelings), Noord-Amerika (13 versamelings) en Suid-Amerika (3 versamelings).

Die bevindinge van die opname is ontstellend. Op ’n wêreldwye skaal het die meta-versameling skynbaar dravermoë bereik, beide in terme van die aantal toevoegings en botaniese diversiteit. Terwyl nuwer versamelings gevestig word, veral in die globale suide, het versamelings in die globale noorde meestal ’n plato bereik of neem hulle in grootte af. Gesamentlik dui die oorkoepelende tendense op kapasiteitsbeperkings, wat ’n kritieke behoefte aan strategiese prioritisering beklemtoon.

Teenstand teen die wêreldwye neiging
Dr Donovan Kirkwood, kurator van die USBT en medeskrywer van die artikel, sê dat minstens 750 000 bedreigde plante wêreldwyd deur ex-situ-bewaring ondersteun moet word. In teenstelling hiermee is Suid-Afrika se ex-situ-bewaringsteiken gelykstaande aan meer as 3 000 plantspesies: “Ons vermoed dat Suid-Afrikaanse ex-situ-vordering oor alle instellings minder as 500 bedreigde spesies insluit. Die spesies wat dringende ondersteuning benodig, word selfs swakker verteenwoordig, en institusionele kapasiteit is reeds onder druk.”

Hy sê een van hierdie opname se belangrikste boodskappe is dat kapasiteitsbeperkings ’n realiteit is: “Ons moet so strategies as moontlik wees in die samestelling van versamelings wat aan bewarings-, navorsings- en onderwysdoelwitte voldoen,” waarsku hy.

“Hier in die Wes-Kaap word biologiese diversiteit gekenmerk deur baie spesies wat slegs in baie gelokaliseerde gebiede voorkom – heelwat van ons plante het wêreldwye verspreidingsgebiede van slegs tientalle kilometer of minder. Selfs ’n relatiewe klein habitatverlies weens landbou, stedelike uitbreiding of indringerplante kan lei tot ’n groot vermindering of verlies van hele spesiepopulasies. Op ons drumpel, in die Kaapse Skiereiland, word 158 plantspesies en 3 subspesies slegs in spesiale habitats tussen Kaappunt en Groenpunt gevind,” sê hy.

Ons enorme biodiversiteit en gelokaliseerde verspreidings, met moderne habitatverlies en ander groot dryfvere van uitsterwing, beteken dat die Kaap een van die wêreld se belangrikste brandpunte van plantbedreiging en -uitsterwing is. Van die 10 744 plante in die Wes-Kaap alleen is byna 40 persent byvoorbeeld in een van die Rooi Lys-kategorieë van kommer. Rooi Lys-status word deels beoordeel deur onlangse afname in bevolking, en spesies wat as Kwesbaar of Krities Skaars gelys word, mag dalk slegs ’n paar honderd plante in totaal hê. Enige verdere verlies kan dus, selfs vir minder bedreigde spesies, katastrofies wees.

“Daar is ’n enorme behoefte aan kapasiteit om ex-situ bewaring en spesieherstel te doen. Die globale teikens maak voorsiening vir lewende versamelings van 60 persent van bedreigde spesies. Selfs ’n veel meer gefokusde teiken is uitdagend. In die neem van monsters uit die veld vir bewaring van uiters bedreigde spesies, moet sade of steggies van byna elke oorblywende plant moontlik oor verskeie jare in afgeleë of moeilik toeganklike plekke bekom en gekweek word. Die handhawing van lewensvatbare bevolkings in beskermde omgewings vir hervestiging in die natuur beteken dat brondiversiteit gehandhaaf moet word, en ideaal gesproke moet elke bevolking van ’n spesie in ’n beskermde omgewing uit ten minste honderde tot duisende plante bestaan,” waarsku hy.

Wêreldwyd is een van die grootste uitdagings vir botaniese tuine die beperking wat deur die Konvensie oor Globale Biodiversiteit (die KGB) opgelê word, wat die verkryging van monsters uit die veld en die internasionale uitruil van plantmateriaal reguleer. Die wêreldwye opname het vir die eerste keer empiriese bewyse gelewer van ’n drastiese afname in beide aktiwiteite nadat die KGB in 1993 in werking gestel is: 44 persent in die geval van monsterneming uit die veld en 38 persent in internasionale uitruilings.

Dit beklemtoon die behoefte aan toenemende samewerking en die deel van wettige materiaal oor die netwerk van botaniese tuine regoor die wêreld wat as bewaarders van biodiversiteit optree. So ’n benadering sal die toekomstige streeksamestelling van botaniese versamelings fundamenteel hervorm en diversiteit oor die globale netwerk verdeel. 

Hierdie benadering maak sin vir Kirkwood: “Lewende versamelings in die globale suide is naby biodiversiteitsbrandpunte, en ons kan strategiese versameling voortsit sonder om die KGB en die Nagoya-protokol te oortree.”

Die USBT: ’n streeksbewaarder van biodiversiteit
Sedert Kirkwood as kurator by USBT aangestel is, het die tuin beduidend bygedra tot die bewaring van verskeie kritiek-bedreigde Kaapse spesies deur lewende versamelings te vermeerder en te kweek en saad te stoor. Van die sterre van die versameling sluit in Haemanthus pumilio, Ixia versicolor, Oxalis fragilis, Pelargonium fergusoniae, Marasmodes undulata, Polhilia groenewaldii, Gibbaeum esterhuyseniae, Gladiolus recurvus, en Ixia leipoldtii.

In die geval van Marasmodes undulata was die spesie teen 2020 heeltemal uitgesterf in die natuur en het USBT daarin geslaag om vier van die enigste vyf lewende plante uit ’n saadbank te kweek. Sedertdien het die USBT byna honderd plante van hierdie spesie uit saad en steggies gekweek. In samewerking met die nasionale Bedreigde Spesies Program van SANBI en die Bewaarders van Skaars en Bedreigde Veldblomme (CREW), het die lang proses begin om plante terug in hul habitat te plaas.

USBT toets ook strategieë om die kapasiteitsplatoprobleem wat botaniese tuine wêreldwyd ervaar, te oorkom. Kirkwood merk op: “Terwyl ons vermoë om ons wilde en bedreigde versamelings onlangs te laat groei deels die gevolg is van die feit dat ons vanaf ’n lae basis begin het, beoog ons om ’n uitblinker te bly. Een nuwe benadering is om satellietbewaringsversamelings buite formele botaniese tuine in nie-tradisionele ruimtes te hou. ’n Groot projek is onlangs in ’n korporatiewe hoofkantoor begin. Dit behels innoverende biofiliese aanplantings en bewaringsvennootskappe, met alle materiaal uit die natuur wat ten volle besit en bestuur word as deel van die permanente USBT-versameling en versamelingsdatabasis.”

Sedert 2018 het Kirkwood ander projekte ondersteun om ekstra ruimte en kapasiteit te vind om bedreigde spesies te bewaar, insluitend die verlening van institusionele en databasisondersteuning aan private vennote wat waardevolle habitat- en spesieherstel onderneem, soos die Avondale Open Garden in Durbanville.

USBT se strategie fokus op die bou van ’n samewerkende benadering tussen botaniese tuine, privaatsektorbewaring en die wetenskaplike gemeenskap om te innoveer, aan te pas en kapasiteitsbeperkings te oorkom.

En al lyk wat hulle kan bereik dalk soos ’n druppel in die emmer in die konteks van klimaatsverandering en die biodiversiteitskrisis, is Kirkwood onomwonde oor een ding: die USBT se “druppel” maak baie saak.