Wêreldnierdag word jaarliks op 12 Maart gevier. In ʼn meningsartikel vir die Weekend Argus skryf prof Yazied Chothia van die Afdeling Nefrologie dat ’n nieroorplanting die beste behandeling vir nierversaking is omdat dit pasiënte die beste kans op oorlewing en ʼn beter lewensgehalte gee, en ook meer kostedoeltreffend as dialise is. 

• Lees die vertaalde weergawe van die artikel hier onder of klik hier vir die stuk soos geplaas.

Yazied Chothia*

Op 12 Maart vier ons Wêreldnierdag. Ongeveer een uit elke tien mense wêreldwyd het een of ander vorm van chroniese niersiekte (CNS). In Suid-Afrika is die hoofoorsake van CNS en nierversaking hoë bloeddruk, diabetes en MIV-infeksie.

Wanneer niere faal, sluit behandelingsopsies dialise – ’n prosedure wat die bloed skoonmaak – of ’n nieroorplanting in. In Suid-Afrika se staatshospitale is daar slegs ’n beperkte aantal dialisesentrums, dus kan nie almal wat dit nodig, die behandeling ontvang nie. 

Volgens die jongste Suid-Afrikaanse Nierregister-verslag, ontvang 8 881 mense behandeling vir nierversaking, wat slegs 145 mense per miljoen bevolking in totaal is. In die privaat sektor is behandeling baie hoër teen 720 per miljoen, maar in die staatsektor is dit baie laer en oor die afgelope drie dekades dalend, teen slegs 44 per miljoen. Vir baie pasiënte is dialise ’n tydelike oplossing terwyl hulle vir ’n nieroorplanting wag, wat help om hierdie plekke beskikbaar te maak vir ander wat ook lewensreddende behandeling nodig het.

’n Nieroorplanting is die beste behandeling vir nierversaking omdat dit pasiënte die beste kans op oorlewing en ʼn beter lewensgehalte gee, en ook meer kostedoeltreffend as dialise is. In Suid-Afrika is daar twee hoofsoorte nieroorplantings: een van ’n oorlede skenker en een van ’n lewende skenker, wat verwant of onverwant kan wees. Oorlede skenkers is dikwels mense wat onomkeerbare breinskade opgedoen het, byvoorbeeld ná ’n ernstige motorongeluk of ’n erge beroerte. 

Suid-Afrikaanse wetgewing beskou ’n persoon as wettiglik dood wanneer hulle alle breinfunksie permanent verloor het, insluitende die deel wat asemhaling en ander basiese lewensfunksies beheer. Die Wet op Nasionale Gesondheid (Wet 61 van 2003) erken dit as wettige dood, en dokters moet streng riglyne en deeglike toetsing volg voordat hulle dit bevestig.

Enige persoon 18 of ouer kan as ’n orgaanskenker registreer. Selfs indien ’n oorlede persoon as ’n orgaanskenker by die Orgaanskenkerstigting van Suid-Afrika geregistreer is, moet hulle familie steeds finale toestemming gee voordat organe geskenk kan word. Suid-Afrika het die potensiaal om baie meer lewens deur orgaanskenking te red. In 2023 het die land 11 883 padsterftes aangeteken, volgens die Departement van Vervoer. 

Ondanks dit het Suid-Afrika een van die laagste orgaanskenkingkoerse ter wêreld – minder as een tot twee skenkers per miljoen mense. Ter vergelyking behaal Spanje, ’n wêreldleier in orgaanskenking, ongeveer 50 skenkers per miljoen mense. Lae skenkerkoerse is te wyte aan verskeie faktore, insluitende ’n gebrek aan bewustheid, kulturele of godsdienstige oortuigings, logistieke uitdagings en bekommernisse oor onwettige orgaanhandel. Interessant genoeg toon opnames dat 70% van Suid-Afrikaners bereid is om te skenk, maar wanneer gevra word nadat ’n geliefde oorlede is, weier 82% van families om toestemming te gee.

Volgens ’n verslag deur my kollega Rafique Moosa in 2019 het die getal nieroorplantings in Suid-Afrika tussen 1991 en 2015 gedaal het. Die meeste oorplantings – sowat 75% – het in slegs twee provinsies plaasgevind, Gauteng en die Wes-Kaap, en byna 60% van die skenkers was oorlede. Die daling in orgaanoorplantings was veral merkbaar in die staatsgesondheidsektor. 

Volgens Gauteng se LUR vir Gesondheid, Nomantu Nkomo-Ralehoko, wag ongeveer 6 500 mense vir ’n lewensreddende orgaanoorplanting in Suid-Afrika, met 2 300 wat spesifiek vir ’n nier wag. Tog word elke jaar minder as 300 orgaanoorplantings uitgevoer, waarvan die meeste nieroorplantings is (ongeveer 250). Tragies genoeg sterf ongeveer 10% van pasiënte op dialise elke jaar terwyl hulle vir ’n nieroorplanting wag, wat beteken ongeveer 230 dialisepasiënte verloor jaarliks hulle lewens weens die tekort. Om dit in perspektief te plaas, dit is soos ’n Boeing 737 wat elke jaar neerstort.

Hoe kan Suid-Afrika dus orgaanskenking en oorplantings verbeter? Kenners stel verskeie sleutelstappe voor. Regeringsbetrokkenheid is van uiterste belang. In Mei 2025 het die Nasionale Departement van Gesondheid die DoNation-veldtog van stapel gestuur om orgaan- en weefselskenking te bevorder. Die veldtog moedig mense aan om as skenkers te registreer en met hulle familie oor hulle wense te praat, wat help om die ernstige orgaantekort die hoof te bied. 

Ander belangrike maatreëls sluit in die opgradering van hospitaalfasiliteite wat oorplantings hanteer, opleiding van chirurge en oorplantingskoördineerders, verandering van staatshospitaal- en gesondheidswerkerhoudings, prioritisering van lewende skenkers, en selfs oorweging van aansporings vir orgaanskenking.

’n Uitstekende voorbeeld van hoe beter hospitaalfasiliteite orgaanskenking kan help, is Save7 se LifePod by Tygerberg-hospitaal. Dit is ’n spesiale ruimte waar skenkers sorg ontvang, en familie ’n private area het om van hulle geliefde afskeid te neem. Teen die einde van 2025 het die LifePod vir sy eerste skenker gesorg, wat gelei het tot verskeie organe wat binne twee jaar geskenk is en sewe lewens wat dus gered is!

Ter afsluiting: Suid-Afrika het ’n trotse geskiedenis van orgaanoorplanting, insluitende die wêreld se eerste hartoorplanting in 1967 deur dr Christiaan Barnard, die eerste MIV-tot-MIV-nieroorplantings en die eerste penisoorplanting. Ondanks uitdagings wat vordering vertraag, bly ons ’n leier in orgaanoorplanting in Afrika suid van die Sahara. Tog sterf te veel pasiënte steeds terwyl hulle vir lewensreddende organe wag. Suid-Afrika, ons kan beter doen – kom ons red meer lewens deur orgaanskenking!

*Professor Yazied Chothia is ’n medeprofessor en ’n mediese spesialis in die Afdeling Nefrologie in die Fakulteit Geneeskunde en Gesondheidswetenskappe aan die Universiteit Stellenbosch.