Karabo Mangena is 'n Afrika-demokrasie-essayis en Toekomsnavorser by die Suid-Afrikaanse Instituut vir Internasionale Sake (SAIIA), waar sy op die kruispunt van demokrasie, bestuur en stelseltransformasie werk. Sy is besig om haar meestersgraad in politieke wetenskap aan die US te voltooi, waar sy demokratiese konsolidasie en regressie in Suid-Afrika aan die hand van historiese vergelykende analise ondersoek, terwyl sy toekomsgerigte raamwerke bevorder om grondwetlikheid en aanspreeklikheid te versterk.

• "Die Afrikaan beskou die heelal as een samehangende geheel, 'n organiese entiteit wat progressief na groter harmonie en eenheid streef, en waarvan die individuele dele slegs as onderling afhanklike aspekte van een geheel bestaan wat hulle volste verwesenliking in die korporatiewe lewe kry en wie se gemeenskaplike tevredenheid die absolute maatstaf van waardes is." (vrye vertaling) - Fatima Meer, Higher Than Hope: The Biography of Nelson Mandela (1988)

Bogenoemde is nie bloot 'n aanhaling nie, maar 'n volledige demokratiese filosofie – een wat direk tot vandag se krisisse van kunsmatige intelligensie en klimaatsverandering tot geopolitieke onstabiliteit spreek. Dit bied 'n lens waardeur demokrasie verstaan kan word – nie as 'n Westerse meganisme nie, maar as 'n lewende verhoudingsetiek van gedeelde menslikheid wat kolonialisme voorafgaan en steeds 'n kragtige demokratiese nalatenskap is. 

Wat sien jy as die grootste bedreigings vir demokrasie vandag? 

Die grootste bedreiging is die uitholling van demokratiese taal. Wêreldwyd voer lande oorlog, pas hulle selektiewe sanksies toe, en eis hulle die mantel van menseregte op terwyl hulle dit skend. Die woord "demokrasie" is al só dikwels sonder gevolge herhaal dat dit morele krag verloor het. Wanneer woorde nie meer in veiligheid, waardigheid en regte omgesit word nie, word demokrasie ‘n versinsel eerder as ‘n praktyk.

Hierdie mislukking is in Suid-Afrika konkreet. Die ware maatstaf van 'n demokrasie is of 'n kind veilig voel – by die skool, by die huis en oral tussenin. Die saak van Cwecwe, 'n sesjarige wat na bewering by haar skool verkrag is, is nie 'n geïsoleerde tragedie nie, maar 'n aanklag. 'n Demokrasie wat nie 'n kind se veiligheid kan waarborg nie, het op sy mees fundamentele vlak gefaal. Terselfdertyd leef miljoene van hand tot mond, word gemeenskappe ekonomies ontheem, en uitbuiting gaan voort onder die dekmantel van belegging. Hierdie werklikhede ontbloot die gaping tussen demokratiese belofte en geleefde ervaring.

Wat gebeur wanneer vertroue in demokrasie afneem, en hoe kan dit herbou word? 

Vertroue verminder nie bloot omdat leiers teleurstel nie, maar omdat daar geen gevolge vir die teleurstelling is nie. Daar is geen gevolge vir mislukkings wat lewens eis nie, en ook geen aanspreeklikheid vir korrupsie wat uit die kwesbaarstes uitbuit nie. Wanneer hierdie siklus hom herhaal, verloor mense nie vertroue in demokrasie self nie, maar in dié wat beweer hulle beoefen dit.

Om vertroue weer op te bou vereis die herstel van aanspreeklikheid as 'n strukturele, nie-onderhandelbare beginsel. Burgers moet betekenisvolle herroepingsmeganismes hê om leiers aanspreeklik te hou, insluitende meetbare prestasie teenoor beloftes wat gemaak is. Dit is van die uiterste belang dat aanspreeklikheid gelyk moet wees. Wanneer gevolge selektief toegepas word, word demokrasie op sigself ondermyn. Soos in Dr Mosibudi Mangena se beleidswerk aangevoer word, moet demokrasie verder van 'n prosedurele ritueel na morele aanspreeklikheid beweeg – staatsbestuur wat mense bo mag en geregtigheid bo wins dien. 

Jongmense word dikwels as onbetrokke by formele politiek, maar tog aktief in sosiale bewegings beskryf. Hoe interpreteer jy dit? 

Die jeug se onttrekking uit formele politiek is nie apatie nie, maar 'n rasionele reaksie op sistemiese uitsluiting. Instellings skep dikwels parallelle jeugstrukture wat insluiting simuleer, terwyl werklike besluitnemingsmag elders bly. Jongmense word gevra om deel te neem aan 'n weergawe van demokrasie wat nie aan hulle agentskap gee nie.

'n Fundamentele verskuiwing is nodig: Leierskap moet vir jonger generasies toestande skep om die toekoms te vorm. 'n Verouderende leierskapsklas wat nie met die gevolge van hulle besluite gaan saamleef nie, behoort nie die enigste argitek van die toekoms te wees nie. Demokratiese stelsels moet paaie vir deelname open op die punt waar individue die grootste belang in die toekoms het. Daarsonder brei vervreemding uit; saam met dit word demokrasie werklik transformerend.

Hoe kan tegnologie en sosiale media benut word om demokrasie te bevorder?

Taiwan bied 'n oortuigende voorbeeld. Deur platforms soos vTaiwan en die g0v-beweging neem landsburgers, kenners en regeringsamptenare deel aan samewerkende beleidsvorming met behulp van instrumente soos Pol.is, wat ontwerp is om konsensus te bou eerder as om verdeeldheid te versterk. Deur reaktiewe interaksies te beperk en konstruktiewe insette aan te moedig, verminder hierdie platforms polarisasie en verbeter dit besluitneming. 'n Beduidende deel van die besprekings het in regeringsoptrede oorgeskakel, en sodanige stelsels het gehelp om waninligting te bekamp.

Die les is dat digitale platforms doelbewus ontwerp kan word om demokratiese integriteit, eerder as betrokkenheidsmaatstawwe, te ondersteun. Hoewel vrye uitdrukking noodsaaklik is, moet dit binne 'n nie-onderhandelbare verbintenis tot menseregte funksioneer. Geen politieke raamwerk behoort tegnologie te gebruik om menswaardigheid te ondermyn nie. Waarheid moet interpretasie voorafgaan; feite moet raming voorafgaan.

Wat gee jou hoop vir die toekoms van demokrasie?

Afrobarometer-data toon konsekwent dat Afrikane steeds demokrasie ondersteun, selfs wanneer dit hulle in die steek laat. Dit weerspieël nie naïwiteit nie, maar historiese geheue – 'n begrip van wat 'n mensgesentreerde stelsel kan wees.

Die filosofie wat deur Fatima Meer verwoord is, bied 'n raamwerk wat in staat is om hedendaagse uitdagings aan te spreek. Dit integreer menslike bestuur met ekologiese verantwoordelikheid, erken wedersydse afhanklikheid in die aangesig van tegnologiese verandering, en verwerp die regverdiging van geweld vir magsversameling.

'n Groeiende liggaam van dekoloniale navorsing oor demokratiese tradisies in Afrika – van ubuntu tot ujamaa tot gadaa – begin hierdie idees in beleid en praktyk omsit. Dit dui nie op 'n terugkeer na die verlede nie, maar die bevordering van 'n holistiese regeringsfilosofie wat ekonomie, ekologie, tegnologie, kultuur en menswaardigheid binne een raamwerk byeen kan bring.

Uiteindelik hang die toekoms van demokrasie van sy vermoë af om verder as fragmentasie na 'n meer geïntegreerde en responsiewe stelsel te beweeg. As dit in 'n vinnig veranderende wêreld betekenisvol wil bly, moet demokrasie op maniere ontwikkel wat die kompleksiteit van die samelewings wat dit bedien, weerspieël. 

Die vraag is dus nie of demokrasie besig is om te verval nie, maar eerder of dit gereed is om te transformeer.

* Hierdie artikel is deel van 'n reeks wat akademiese perspektiewe op demokrasie uitlig. Die menings wat uitgespreek word, is dié van die outeur en weerspieël nie noodwendig dié van Universiteit Stellenbosch nie. Die Universiteit is verbind tot akademiese vryheid en die uitruil van idees in die ope.