Internasionale Dag vir Vroue in Ingenieurswese is op 23 Junie gevier. In ʼn meningsartikel vir die Weekend Argus het Prof Sara Grobbelaar van die Departement Bedryfsingenieurswese aangevoer dat Suid-Afrika ʼn meer gekoördineerde, langtermyn-benadering tot ontwikkeling—die Moeder van alle In(ter)vensies—nodig het wat pogings met mekaar verbind, vermoë ontwikkel, mense en ondernemings van potensiaal tot voorspoed begelei, asook die toestande skep vir gedeelde voorspoed op ʼn skaal wat ʼn verskil sal maak.

• Lees die vertaalde weergawe van die artikel hier onder of klik hier vir die stuk soos geplaas.

Sara Grobbelaar*

Op Internasionale Dag vir Vroue in Ingenieurswese (23 Junie) voer ek aan dat Suid-Afrika ʼn stelsel- en lewensiklusgebaseerde benadering tot ontwikkeling nodig het—een wat ons die Moeder van alle In(ter)vensies kan noem.

Daar is ʼn ou gesegde wat lui nood leer bid (Engels: necessity is the mother of invention). Dit dra ʼn grondliggende waarheid oor: Wanneer dit onmoontlik raak om omstandighede verder te ignoreer, word ons gedwing om te vernuwe, te eksperimenteer en nuwe stelsels te ontwikkel. Suid-Afrika beleef al geruime tyd so ʼn oomblik.

In die eerste kwartaal van 2026 was die nasionale werkloosheidsyfer 32,7%, met die hoogste koers (60,9%) onder die ouderdomsgroep 15–24, gevolg deur 40,6% onder die ouderdomsgroep 25–34. Ekonomiese groei bly traag, talle gemeenskappe ondervind steeds ernstige diensleweringsmislukkings en tegnologieë soos kunsmatige intelligensie gee vinnig nuwe vorm aan hoe ekonomieë waarde en geleenthede skep.

Die Moeder van alle In(ter)vensies is ʼn metafoor vir wat ons in innoverende ontwikkelingsprogramme moet nastreef. Geen moeder kry alles reg nie. Tóg hou moeders aan om in die toekoms te belê. Hulle koester potensiaal voordat resultate sigbaar is. Hulle pas aan wanneer omstandighede verander. Hulle koördineer ondersteuning van familie, skole en gemeenskappe. Allerbelangrik is dat hulle verstaan dat ontwikkeling nie ʼn gebeurtenis is nie, maar ʼn lewenslange proses.

Suid-Afrika se uitdagings sal nie deur geïsoleerde projekte of gefragmenteerde ondersteuning opgelos word nie. Ons het intervensies nodig wat vermoë onder ons mense oor tyd heen ontwikkel, eerder as in kort sarsies. Die Moeder van alle In(t)ervensies is ʼn beroep vir ʼn meer gekoördineerde, langtermyn-benadering tot ontwikkeling—een wat pogings met mekaar verbind, vermoë ontwikkel, mense en ondernemings van potensiaal tot voorspoed begelei, asook die toestande skep vir gedeelde voorspoed op ʼn skaal wat ʼn verskil sal maak.

Ontsluiting van gemeenskapsinnovasie en plaaslike kennis

Die Moeder van Invensie is reeds hard aan die werk in Suid-Afrikaanse gemeenskappe. Oor townships, informele nedersettings en landelike gebiede heen innoveer mense elke dag om probleme op te los, ʼn heenkome te skep en plaaslike toestande te verbeter. In die Innovasie in die Suid-Afrikaanse Informele Sektor-oorsig van die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing se Sentrum vir Wetenskap-, Tegnologie- en Innovasie-aanwysers in Philippi (ʼn township op die Kaapse Vlakte) is 1 515 informele ondernemings geïdentifiseer en 1 008 entrepreneurs ondervra. Meer as die helfte (57,2%) van die ondernemings is weens werkloosheid begin, terwyl minder as die helfte van die entrepreneurs (46,2%) skool voltooi het.

Hierdie entrepreneurs bly grootliks verwyder van die breër innovasie-ekosisteem. Terwyl talle van hulle informeel saamwerk om toegang tot inligting, kliënte en markte te verkry, het 86% geen interaksie met universiteite, navorsingsorganisasies, nieregeringsorganisasies, handelsverenigings of staatsondersteuningstrukture aangemeld nie, en minder as 1% het toegang tot formele inkubasieprogramme gehad. Die meeste maak staat op familie, vriende, stokvelle en informele leners vir ondersteuning. Hierdie innoveerders skep geleenthede waar min bestaan, terwyl hulle dikwels uitgebreide families ondersteun en op ʼn hoogs onsekere inkomste moet staatmaak. Tóg bly baie van hulle vasgevang in noodsaakgedrewe entrepreneurskap en oorleef van krisis tot krisis eerder as om ondernemings te bou wat volhoubare groei, heenkomes en werk genereer.

Die uitdaging is nie ʼn gebrek aan innovasie nie, maar hoe om grondvlak-innovasie te verbind met die ondersteuning wat nodig is om te groei en ʼn blywende impak te skep.

Platforms

Suid-Afrika kanaliseer reeds aansienlike beleggings na township-ekonomieë deur ʼn kombinasie van openbare besteding, korporatiewe beleggings, ontwikkelingsfinansiering en gemeenskapsgebaseerde kapitaal. Hoewel dit weens die omvang van informele ekonomiese aktiwiteite moeilik is om akkurate syfers te bepaal, dui beskikbare bewyse daarop dat jaarlikse kapitaalvloei tientalle miljarde rande bedra. Regeringsprogramme alleen dra elke jaar etlike miljarde rande by deur inisiatiewe soos die Township- en Landelike Entrepreneurskapsprogram, waaraan R710 miljoen vir 2026/’27 toegeken is.

Gemeenskappe mobiliseer self aansienlike finansiële hulpbronne deur 800 000 stokvelle met hulle meer as 11 miljoen lede. Stokvelle het verder as hulle tradisionele rol as spaargroepe vir kruideniersware en begrafnisse ontwikkel en word al hoe meer as beleggingsplatforms gebruik. Na raming sirkuleer R50-R60 miljard jaarliks deur stokvelle. Finansiële verskaffers en digitale stokvelplatforms bied nou produkte wat welvaartskepping en langtermyn-beleggings ten doel het.

Korporatiewe beleggings brei hierdie poel verder uit deur middel van ontwikkelingsprogramme vir ondernemers en verskaffers, kleinhandeleiendomsontwikkelings, logistieke infrastruktuur in townships en waagkapitaalbeleggings. Suid-Afrikaanse maatskappye het in 2025 gesamentlik na raming R13,1 miljard aan korporatiewe maatskaplike beleggings (CSI) bestee. ʼn Groter wordende prioriteit is beleggings in innoverende, skaalbare impakprojekte, veral dié met ʼn duidelike teorie van verandering, wat in ooreenstemming met omgewings-, maatskaplike en korporatiewe bestuursbeginsels is, asook wat mede-finansiering en implementering saam met ander transformasie-inisiatiewe behels.

Koördinasie

Daar is bemoedigende tekens dat Suid-Afrika verder as ʼn lappieskombers van projekte begin beweeg na meer sistemiese, plekgebaseerde benaderings tot ontwikkeling. Al hoe meer inisiatiewe erken dat volhoubare verandering gekoördineerde ekosisteme eerder as geïsoleerde intervensies vereis.

Die Township Spark-program gebruik byvoorbeeld innoverende gemengde finansierings- en waarborgmeganismes om privaatsektor-beleggings in diensbeperkte township-ekonomieë te lok, terwyl die Maatskaplike Indiensnemingsfonds die pogings van 37 strategiese implementeringsvennote koördineer wat op gebiede soos onderwys, gesondheid, voedselsekerheid, digitale insluiting, omgewingsherstel en gemeenskapsontwikkeling werksaam is.

Op soortgelyke wyse demonstreer die Ranyaka Community Transformation hoe plaaslike ondernemingsekosisteme gebou kan word deur middel van inkubasiesentrums, besigheidsondersteuning, mentorskap, marktoegangsinisiatiewe en verbinding met befondsers en korporatiewe voorsieningskettings.

Hoewel hierdie inisiatiewe se fokus verskil, deel hulle ʼn gemeenskaplike beginsel: Innovasie en ontwikkeling werk die beste wanneer mense, instellings, hulpbronne en geleenthede doelbewus verbind word. Eerder as om te verwag dat entrepreneurs en gemeenskappe alleen hulle weg deur gefragmenteerde ondersteuningstelsels moet vind, maak hierdie platforms dit noontlik vir kennis, kapitaal, verhoudings en geleenthede om te vloei. Dit bied ʼn vlugtige blik op wat die Moeder van alle In(ter)vensies kan bereik.

Gedeelde voorspoed

Suid-Afrika beskik oor meer bates as wat ons dikwels erken—skole, universiteite, gemeenskapsorganisasies, geskoolde beroepslui, entrepreneurs en miljoene jongmense wie se potensiaal steeds onderbenut word. Die land beskik reeds oor merkwaardige reserwes van innovasie, ondernemingsenergie en gemeenskapskennis. Die uitdaging is om hierdie bates te verbind met die instellings, markte en ondersteuningstelsels wat hulle kan help gedy.

Ondersteuning vir innoveerders en entrepreneurs kan nie in geïsoleerde sarsies van befondsing, opleiding of mentorskap geskied nie. Dit moet hulle dwarsdeur hulle lewensiklus begelei – van die ontwikkeling van idees en beginnerondernemings, deur groei en uitbreiding, tot volhoubaarheid op die lang termyn.

Die sukses van die Moeder van alle In(ter)vensies sal nie gemeet word aan die hoeveelheid programme wat van stapel gestuur of die bedrag wat belê word nie, maar aan die skep van ekosisteme wat kennis in vermoë, vermoë in geleentheid en geleentheid in gedeelde voorspoed omskep.

*Sara Grobbelaar is ʼn professor in bedryfsingenieurswese aan die Universiteit Stellenbosch. Sy erken die gebruik van OpenAI se GPT-5.5 om die vloei, leesbaarheid en duidelikheid van hierdie artikel te verbeter. Alle menings, interpretasies en gevolgtrekkings bly dié van die skrywer.