Wêreldkreatiwiteit- en innovasiedag word jaarliks op 21 April gevier. In ʼn meningsartikel vir die Mail & Guardian skryf prof Prof Sara Grobbelaar van die Departement Bedryfsingenieurswese dat Suid-Afrika miljarde aan ingevoerde gesondheidstegnologie bestee terwyl stukkende toerusting nutteloos in openbare hospitaalsale staan. Die siklus is nie onafwendbaar nie – maar dit gaan meer as net goeie bedoelings verg om dit te breek. 

• Lees die vertaalde weergawe van die artikel hier onder of klik hier vir die stuk soos geplaas.

Ter viering van Wêreldkreatiwiteit- en innovasiedag (21 April), wil ek hierdie artikel begin met iets wat baie Suid-Afrikaners ervaar: Die verpleegster wat na 'n bloeddrukmeter gryp wat nie werk nie. Die pasiënt wat aangesê is om aanstaande week terug te keer omdat die X-straalmasjien af ​​is. Die distrikshospitaal wat 'n ingevoerde of geskenkte toestel ontvang het wat geen personeellid in stand kan hou nie, sit nou in 'n stoorkamer.

Hierdie is nie geïsoleerde voorvalle of ongelukkige uitsonderings nie. Dit is herhalende patrone – simptome van 'n gesondheidstelsel wat miljarde bestee aan tegnologieë wat dit nie doeltreffend kan gebruik, in stand kan hou of vervang nie, en waarvan die meeste elders ontwerp en vervaardig word.

Mediese tegnologie omvat enige toestel, instrument of gereedskap wat gebruik word om siektes te voorkom, te diagnoseer, te monitor of te behandel. Dit wissel van die mees basiese, soos 'n termometer, verband of bloeddrukmeter, tot uiters gesofistikeerde toerusting soos MRI-skandeerders, robotiese chirurgiese stelsels en KI-aangedrewe diagnostiese platforms. 

Suid-Afrika se mediesetegnologielandskap word deur diep strukturele afhanklikheid en sistemiese ondoeltreffendhede gekenmerk. Die sektor bly hoogs afhanklik van invoere. Met 'n geraamde waarde van R21-29 miljard in 2021, is die sektor vir ongeveer 90% van sy produkte van invoere afhanklik. Die regering is die primêre koper. Hierdie afhanklikheid word in die meeste lae- en middelinkomste-lande weerspieël, waar tot 95% van mediese toerusting ingevoer en grootliks deur internasionale skenkers gefinansier word.

Hierdie model lewer egter beperkte waarde: die Wêreldgesondheidsorganisasie skat dat 50-80% van mediese toerusting in onderbefondse gesondheidstelsels op enige gegewe tydstip nie werk nie. Meer spesifiek, tussen 40% en 70% van geskenkte toerusting bly in onbruik omdat dit nie by die konteks pas nie, beplanning en opleiding onvoldoende is en instandhoudingskapasiteit ontbreek – wat in werklikheid “begraafplase vir mediese toestelle” skep.

Twee onlangse PhD-gegradueerdes, dr Maureen Etuket en dr Tinashe Chikunichawa, het in ons Innovasiestelsels-navorsingsprogram in die Departement Bedryfsingenieurswese aan die Universiteit Stellenbosch 'n in-diepte ondersoek gedoen na waarom 'n stelsel met ware tegniese vermoë aanhoudend faal om daardie vermoë in oplossings wat pasiënte op skaal bereik om te sit. Hulle werk toon dat innoveerders telkens teen dieselfde mure vasloop, ongeag hoe goed hulle tegnologie is of hoe hard hulle werk.

Begin met die eerste muur: geld wat op die verkeerde tyd aankom. Die probleem is nie dat Suid-Afrika nie innovasie finansier nie, maar die finansiering volg nie noodwendig die reis van 'n toestel nie. Soos Etuket se opname onder 90 belanghebbendes toon, is die mobilisering van hulpbronne terselfdertyd die belangrikste én die swakste funksie. 

Finansiering verskyn vroeg, verdwyn wanneer die risiko toeneem, en keer dan eers terug wanneer daardie risiko reeds verminder is. Die gevolg is voorspelbaar: Toestelle hou op met werk presies wanneer hulle van prototipe na validering en skaal moet beweeg. Die probleem is nie noodwendig die hoeveelheid geld nie, maar die struktuur daarvan. Wat nodig is, is missiegedrewe weë wat tegnologieë van vroeë ontwikkeling tot eerste verkryging neem.

Die tweede muur – die regulatoriese doolhof – dui op 'n ander soort mislukking. Reëls is nie die probleem nie; navigeerbaarheid is. Die bewyse toon hoe firmas kritieke punte bereik – sertifisering, uitvoergereedheid, nakoming – en geen duidelike weg vorentoe vind nie. Daar word van klein, plaaslike innoveerders verwag om sonder gestruktureerde leiding aan komplekse vereistes te voldoen. Hulle besef dikwels te laat wat nodig is. Belanghebbendes in die regering erken dit as 'n prioriteit, maar dit bly een van die gebiede wat die swakste vaar. Die behoefte is nie deregulering nie, maar ondersteuning: regulatoriese leiding wat innoveerders help om die stelsel intyds te navigeer. 

Die derde muur – die bou van die verkeerde ding – onthul miskien die meeste. Toestelle mis nie die merk deur nalatigheid nie, maar omdat die stelselontwikkelaars nie behoorlik met werklike kliniese en verkrygingsbehoeftes vir die openbare sektor verbind nie. Dit is nie 'n ontwerp wat misluk nie, maar 'n stelsel. Dit word vererger deur hoe tegnologieë die mark bereik. Vir die meeste Suid-Afrikaanse gesondheidstegnologie-ondernemings loop die weg eers deur die privaat sektor – nie uit keuse nie, maar uit noodsaaklikheid.

Openbare verkryging is stadig, risiko-afkerig en is nie vir onbewese innovasies ontwerp nie. Ontwikkelaars word dus gedwing om hulle produkte in goed toegeruste private omgewings te toets en te verfyn wat deur ander kostestrukture en pasiëntprofiele gevorm is. Die ompad is lank en baie oorleef dit nie. Diegene wat dit wel regkry, kom dikwels met produkte na vore wat vir 'n heel ander stelsel gekalibreer is as die een waarvoor hulle oorspronklik bedoel was. 

Die implikasie is duidelik: Vraag is nie vroeg genoeg sigbaar nie. Tot tyd en wyl ontwikkelaars direk met die behoeftes van die openbare sektor verbind word – van klinici tot verkryging – sal Suid-Afrika voortgaan om tegnologieë te produseer wat werk, maar nie waar dit die nodigste is nie.

Die vierde muur is die onstabiliteit van spanne. Dit neem jare om 'n mediese toestel te bou, maar die stelsel hou selde mense lank genoeg om klaar te maak. Onderbroke finansiering en onsekerheid dryf talent herhaaldelik op kritieke tye weg. Dit is nie 'n weerspieëling van individuele toewyding nie. Dit weerspieël die stelselontwerp.

Die ontbrekende stem van Gesondheidstegnologie-assessering (GTA) loop soos 'n goue draad deur dit alles. GTA vra die vrae wat verkryging uiteindelik sal vereis – werk dit, vir wie, teen watter koste, en in vergelyking met wat? Maar wat mediese toestelle in Suid-Afrika aan betref, word hierdie vrae te laat gevra. Innoveerders genereer die verkeerde bewyse, of hoegenaamd geen bewyse nie, en tegnologieë bereik verkryging sonder die data wat nodig is vir goedkeuring. Die oplossing is om GTA-kapasiteit aan die begin in te bed – in universiteite, inkubators en innovasieprogramme – sodat die generering van bewyse deel van die ontwerp word.

Tesame dui hierdie insigte op 'n stel intervensies wat nie soseer op die byvoeging van nuwe elemente gefokus is nie, maar eerder op die regstelling van hoe die bestaande elemente by mekaar aansluit. Vul die gaping in vraag deur kliniese behoefte, verkrygingskriteria en stelselprioriteite van die begin af sigbaar te maak. Integreer GTA vroegtydig sodat innoveerders op die bewyse kan voortbou wat die stelsel benodig. Skep finansieringsweë wat met die lewensiklus van 'n toestel ooreenstem, nie met die administratiewe siklusse van toelaes nie. Vestig navigeerbare regulatoriese ondersteuning sodat voldoening eerder 'n proses as 'n hindernis word. En open 'n toegangsroete na die openbare sektor – deur proewe, voorwaardelike verkryging en gestruktureerde toetsomgewings – sodat plaaslike tegnologieë 'n plek het om hulleself te bewys.

Niks hiervan is radikaal nie. Dit is alles reeds gefragmenteerd binne die stelsel sigbaar. Die verskil is of daardie fragmente met mekaar verbind is. Wat nou nodig is, is die wil om in innovasie-infrastruktuur te belê, want die koste om dit nie te doen nie, word elke dag deur pasiënte betaal wat wag vir toerusting wat nie werk nie en klinici wat hulle nie kan behandel nie omdat hul hande vasgebind is.

*Sara Grobbelaar is 'n professor in die Departement Bedryfsingenieurswese aan die Universiteit Stellenbosch. Sy erken die gebruik van ChatGPT en Claude vir redigering en groter duidelikheid.