Met Suid-Afrika wat in die komende jaar op pad is na verkiesings, behoort burgers 'n eenvoudige maar dringende vraag te vra: Watter soort leiers kies ons? 

Dit was die boodskap van die bekende sakeleier prof Bonang Mohale wat vandeesweek (18 Maart 2026) by die Universiteit Stellenbosch (US) gepraat het. Die Johannesburgse Besigheidskool-professor en Kanselier van die Universiteit van die Vrystaat het die 14de jaarlikse Frederik Van Zyl Slabbert (FVZS)-erelesing gelewer. Hy het 'n raamwerk uiteengesit om nie oor demokrasie as 'n eenmalige gebeurtenis nie, maar as 'n deurlopende proses te dink. 

"Swak leiers word deur goeie burgers verkies wat nie stem nie – of wat vir verkeerde inligting en waninformasie val," het hy gewaarsku. 

Lewende nalatenskap

Sy lesing was deel van die US se viering van die 15de bestaansjaar van die FVZS-instituut vir Studenteleierskapsontwikkeling. Die Instituut is in 2011 gestig om die nalatenskap van wyle dr Frederik Van Zyl Slabbert, 'n voormalige US-kanselier en politieke leier, te eer. Slabbert het gehelp om gesprekke tussen Suid-Afrikaners in ballingskap en dié binne die land in Dakar, Senegal, in 1987 te reël. 

"Hy was 'n brugbouer, iemand wat geglo het dat gespreksvoering, moed en beginselvaste leierskap samelewings kan hervorm," het die US se Rektor en Visekanselier, prof Deresh Ramjugernath, in sy verwelkomingstoespraak by die geleentheid gesê. 

"Die instituut wat sy naam dra, sit daardie nalatenskap voort – nie as 'n monument vir die verlede nie, maar as 'n lewende, immer-ontwikkelende ruimte vir leierskapsontwikkeling." 

Ramjugernath het bygevoeg: "Leierskap is nie 'n titel nie, maar 'n verantwoordelikheid wat diep met die US se visie resoneer om 'in diens van die samelewing' te wees." 

Demokrasie as 'n stelsel van regstelling

Mohale het in sy lesing op die werk van die filosoof Karl Popper gesteun om aan te voer dat "demokrasie nie as 'n stelsel verstaan moet word om die beste leiers te verkies nie, maar as 'n meganisme om tirannie te voorkom – 'n vreedsame manier om slegte leiers te verwyder".

Mohale het Suid-Afrika se demokrasie as 'n merkwaardige prestasie beskryf, maar het gewaarsku dat "ons ryk is aan grondwetlike belofte, maar ons moet ook eerlik wees: Die lewenservaring van baie van ons mense weerspieël nog nie daardie belofte nie".

'Kies hierdie soort leier' 

Oor die feit dat die plaaslike regeringsverkiesing in die volgende 12 maande naderkom, met 'n nasionale verkiesing wat oor twee jaar volg, het Mohale die vraag gestel: "So, watter soort leierskap moet ons kies?"

Hy het ses kriteria uiteengesit:

• "Eerstens moet ons leiers kies wat ons help om staatskaping uit te roei en te verslaan.
• "In die tweede plek moet ons leiers eis wat die onvoltooide werk van transformasie sal voltooi – hierdie ekonomie moet die demografie van ons land breedvoerig weerspieël.
• "Derdens het ons etiese leierskap nodig. My ouma het altyd gesê: ‘Etiek is wat jy doen wanneer niemand kyk nie.’
• "Die vierde ding is goeie bestuur – leiers wat nie uit die monde van babas, die siekes en sterwendes steel nie.
• "Vyfdens is dienslewering, want dit is die posbeskrywing van iemand wat kies om in openbare diens te staan. Die definisie lê in die naam. 'n Openbare dienaars kies die Toyota Yaris bo die Bentley, want die beste onder ons lei met die hart van 'n dienaar. En 'n 'dienende leier' is nie 'n leier met baie dienaars nie. 

• "En sesdens is dit wet en orde – veiligheid en sekuriteit – want Suid-Afrikaners is nie veilig wanneer hulle op straat stap nie." 

Burgerskap en verantwoordelikheid 

'n Sentrale tema van die lesing was die rol van landsburgers in die handhawing van demokrasie. 

"Ons kan nie leierskap uitkontrakteer nie," het Mohale gesê. "Ons het elkeen 'n rol om te speel in die vorming van die samelewing wat ons wil sien." 

Hy het spesifiek jongmense aangemoedig om na vore te kom. "Julle is nie leiers van môre nie – julle is leiers van vandag. Jy het nie toestemming nodig om te lei nie." 

Universiteite se rol

Mohale het in sy besinning oor die funksie van onderwys dit as sentraal tot individuele geleenthede én maatskaplike ontwikkeling beskryf. "Onderwys is die paspoort na die toekoms, want môre behoort aan diegene wat hulle vandag daarop voorberei," het hy gesê. 

Hy het egter volgehou dat universiteite gegradueerdes nie net vir werk nie, maar ook vir aktiewe burgerskap moet voorberei. "Studente moenie passiewe verbruikers van kennis wees nie, maar aktiewe deelnemers aan die vorming van die toekoms." 

Refleksies

Christiaan Endress van die Konrad Adenauer-stigting het in sy reaksie op die lesing die belangrikheid van volgehoue demokratiese gespreksvoering beklemtoon. 

"Ons keer jaar na jaar terug om hierdie lesing te ondersteun omdat dit iets noodsaakliks vir demokrasie beliggaam – 'n ruimte vir gespreksvoering, vir betrokkenheid en vir mense om bymekaar te kom," het hy gesê. 

Dr Leslie van Rooi, die US se waarnemende Studentedekaan en stigtershoof van die FVZS-instituut, het almal bedank wat die afgelope 15 jaar tot die Instituut se werk bygedra het. "Die Instituut word in wese deur individue onderhou wat hulle tyd en kundigheid gee om in studente te belê," het hy gesê. 

Hy het spesiale hulde aan prof Magda Fourie-Malherbe gebring wat 'n sleutelrol in die stigting van die Instituut gespeel het. "Jy was nie net Viserektor (Leer en Onderrig) toe die instituut gestig is nie – jy het ingesien dat dit 'n gepaste manier is om Frederik Van Zyl Slabbert te eer." 

Lang pad na Dakar

Dr Heidi October, Hoof van die FVZS-instituut en 'n adjunkdirekteur by die Sentrum vir Studentelewe en Leer, het oor die pad vorentoe gesê: "Ons is trots daarop om ons voetspoor te vergroot". 

Die Instituut het as deel van sy 15-jaar-mylpaal die Lang pad na Dakar-(Long Walk to Dakar-)veldtog van stapel gestuur, wat opbou na 'n Afrika-jeugberaad wat van 12 tot 16 Oktober in Senegal in samewerking met die UNESCO-leerstoel vir Interkulturele Bevoegdheid gehou word.

Die beraad sal jong leiers van regoor die vasteland bymekaarbring om oor interkulturele burgerskap te praat en is 'n weerspieëling van Slabbert se geskiedkundige Dakar-dialoog in 1987. 

In aanloop tot die geleentheid word studente, alumni, personeel en die publiek uitgenooi om gesamentlik 10 000 km op die Strava-app aan te teken. Die veldtog het ook ten doel om R150 000 in te samel om tien US-studentleiers wat die beraad gaan bywoon, te ondersteun. 

 * Klik hier vir 'n video-opname van die 14de erelesing en meegaande viering op 18 Maart 2026.

* Klik hier vir die Long Walk to Dakar-veldtog.

* Klik hier vir 'n boekie ter viering van die FVZS-instituut se 15de bestaansjaar.