Omkopery, die verduistering van openbare geld, botsings van belange, die onetiese uitruil van vertroulike inligting en die stuur van kontrakte en hulpbronne ten gunste van spesifieke partye. Hierdie is van die maniere waarop korrupsie in noodverkryging gedurende die Covid-19-pandemie in Suid-Afrika en Nigerië manifesteer het. Só het Prof Sope Williams van die Departement Handelsreg in ʼn meningsartikel vir die Cape Argus ter viering van Afrika-antikorrupsiedag op 11 Julie geskryf.

• Lees die vertaalde weergawe van die artikel hier onder of klik hier vir die stuk soos geplaas.

Sope Williams*

As daar een ding is wat die Covid-19-pandemie blootgelê het, is dit hoe korrupsie die verkryging van goedere en dienste deur regeringsagentskappe gedurende noodgevalle kan ondermyn. Die pandemie het die gebrek aan etiese veerkragtigheid in openbare verkrygingstelsels beklemtoon, wat gapings in anti-korrupsiemeganismes, vertroue en verkrygingsintegriteit blootgelê het.

Hoewel noodverkrygingsmeganismes noodsaaklik is vir vinnige en doeltreffende optrede gedurende 'n krisis, hou hierdie meganismes aansienlike korrupsierisiko's in wat openbare vertroue ondermyn, openbare hulpbronne vermors en doeltreffende krisisoptrede belemmer. Noodverkryging verwys na 'n verskeidenheid situasies – nie beperk tot noodgevalle nie – wat afwyking van standaard mededingende verkrygingsprosedures toelaat. Hierdie afwyking voeg buigsaamheid en spoed by die verkrygingsproses deur die verslapping van prosedurele en ander beheermaatreëls. Die verwydering of verslapping van hierdie beheermaatreëls maak noodverkryging egter dikwels kwesbaar vir korrupsie en ander risiko's.

Korrupsie in noodverkryging manifesteer in omkopery, die verduistering van openbare geld, botsings van belange, die onetiese uitruil van vertroulike inligting en die stuur van kontrakte en hulpbronne ten gunste van spesifieke partye. Gedurende die pandemie het dit gepaardgegaan met die oneerlike herleiding van verkrygde goedere na die swartmark, die gebruik van nuut geregistreerde maatskappye wat aan individue behoort wat politieke verbintenisse het en herhaalde kontrakte (vir verskeie goedere) met dieselfde kontrakteurs. Noodverkrygingsreëls is oortree om goedere wat nie met die noodgeval verband hou nie, aan te koop, tesame met prysuitbuiting en kontrakteursbedrog, insluitende nie-aflewering, substandaard- of gedeeltelike aflewering.

Korrupsie in noodverkryging manifesteer in omkopery, die verduistering van openbare fondse, botsings van belange, die onetiese uitruil van vertroulike inligting, en die stuur van kontrakte en hulpbronne ten gunste van spesifieke partye. Tydens die pandemie is dit vergesel deur die bedrieglike afwyking van verkrygde goedere na die swartmark, die gebruik van nuut geregistreerde maatskappye wat aan politiek gekoppelde individue behoort, en herhaalde kontrakte (vir verskeie goedere) met dieselfde kontrakteurs. Noodverkrygingsreëls is oortree om goedere wat nie met die noodgeval verband hou nie, aan te koop, tesame met prysuitbuiting en kontrakteursbedrog, insluitend nie-aflewering, ondermaatse of gedeeltelike aflewering.

Geen land het die korrupsie vrygespring wat openbare finansiële bestuurstelsels geteister het nie.

Ter viering van Afrika-antikorrupsiedag op 11 Julie beklemtoon hierdie stuk van die belangrikste korrupsie-uitdagings in noodverkryging wat Suid-Afrika en Nigerië gedurende die pandemie in die gesig gestaar het, asook die ingrypings wat die risiko's van korrupsie in sulke verkrygings kan beperk.

Met gedesentraliseerde verkrygingstelsels moes albei lande uitdagings ten opsigte van die keuse van kontrakteurs in die gesig staar. Benaderings wat gebruik word om kontrakteurs in noodgevalle te kies (raamwerkkontrakte, onderhandelinge en direkte toekennings) skep bepaalde korrupsierisiko's vir noodverkryging. Raamwerkkontrakte verminder byvoorbeeld mededinging op die lang termyn en kan tot marksluiting lei, aangesien nuwe verskaffers dikwels nie ná die seleksieproses bygevoeg kan word nie. Dus kan opkomende of buigsamer verskaffers vir die duur van die raamwerk (gewoonlik drie tot vyf jaar) van die mark uitgesluit word, wat mededinging vir daardie tydperk ondermyn.

Onderhandelinge vererger ook korrupsierisiko's deur geleenthede vir omkopery te verhoog. Direkte toekennings skep die meeste korrupsierisiko's weens die afwesigheid van mededinging en deursigtigheid wat as beskermingsmaatreëls teen verkrygingskorrupsie dien.

Die afwesigheid van mededinging kan tot prysuitbuiting of buitensporige pryse lei. Gedurende die pandemie het hierdie risiko in Suid-Afrika gerealiseer, waar verskaffers van persoonlike beskermende toerusting pryse so verhoog het dat mededingingsowerhede moes ingryp. In Nigerië was daar ook verslae van buitensporige pryse, asook diefstal van skenkersgeld en voedselpakkette.

Noodverkryging het ook tot bedryfs-, finansiële en inligtingsuitdagings gelei. In albei lande het dit ingesluit om prosedures aanlyn te verskuif, persoonlike tendervergaderings te kanselleer (dikwels gebruik vir kontrakteursuitklaring), die verkryging van vrystellings vir kontrakteurs om gedurende grendeltye te werk, en die aanpassing van openbare sektorprosesse.

Die afwesigheid van uitvoerbare e-verkrygingstelsels het uitdagings geskep toe amptenare van die huis af moes werk, digitale handtekeninge moes aanvaar en virtuele tenderopenings moes hou. Probleme met die toesig oor kontrakte, tesame met die eksponensiële toename in die aantal kontrakte, het tot bedrog en die onbehoorlike uitvoering van kontrakte gelei.

Nog 'n uitdaging was om te bepaal wanneer normale verkrygingsprosesse hervat moes word om te voorkom dat noodverkrygingsreëls langer as wat nodig was, gebruik word. Hoewel Suid-Afrikaanse reguleerders riglyne uitgereik het om die algemene goedkeuring vir die afhanklikheid van noodverkrygingsreëls na 'n sekere datum te verwyder, is goedkeurings nie oornag of eenvormig oor alle kontrakteringsowerhede opgehef nie.

Noodverkryging verminder die beskikbaarheid van verkrygingsinligting en dit ondermyn die integriteit van verkrygings. Hoewel die Nigeriese Oopkontrakportaal ('Open Contracting Portal') in dié land inligting oor Covid-19-aankope moes bevat, het min federale agentskappe die platform gebruik en is daar aangedui dat die inligting wat dit bevat het, onvolledig was.

Politieke kultuur kan die risiko van korrupsie in noodgevalle verhoog. Verkryging kan byvoorbeeld deur politieke leiers en staatsamptenare beïnvloed word. Gedurende die pandemie is kontrakte toegeken in gevalle waar daar 'n botsing van belange was en politieke misbruik is vererger deur die verhoogde diskresie wat aan amptenare verleen is. Ondanks die vooruitdenkendheid en beheer wat deur die Nasionale Tesourie toegepas is, is daar in Suid-Afrika verskeie groot kontrakte aan individue met politieke verbintenisse en aan maatskappye waarin verkrygingsamptenare 'n belang gehad het, toegeken.

Hoewel noodverkryging aansienlike korrupsierisiko's inhou, kan hierdie risiko's verminder of getemper word.

'n Belangrike manier om die verhoogde korrupsierisiko's gedurende noodgevalle aan te spreek, is deur vooruitbeplanning, wat ook kan help om uitkomste te verbeter. Met ander woorde, Nigerië en Suid-Afrika moet 'n krisisoptredestrategie ontwikkel wat behoorlik binne die openbare sektor gekommunikeer en ingebed is.

Enige noodgeval het maatskaplike, ekonomiese, omgewings- en hersteldimensies waarvoor daar beplan moet word. Beplanning gaan oor die ontwikkeling van 'n verkrygingstrategie om vermorsende besteding te beperk en kan gesamentlike noodbeplanningsoefeninge tussen die toepaslike openbare agentskappe en verskaffers insluit wat waarskynlik aan die voorpunt van krisisoptredes sal wees. Dit moet ook duidelikheid oor rolle en goedkeurings, interagentskapskoördinering, databestuur, koördinering met plaaslike vervaardigers van noodgoedere, verhoogde monitering van die burgerlike samelewing en toesig deur die hoogste ouditinstellings bevat.

Daar is ook 'n dringende behoefte om e-verkrygingstelsels ten volle te implementeer. Gedurende die pandemie het lande met beperkte e-verkrygingskapasiteit gesukkel om aan te pas toe persoonlike aktiwiteite beperk was. E-verkrygingstelsels is ook nuttig om data in te samel wat gebruik kan word om kontrakte te hersien sodra 'n noodgeval verby is.

Dit is noodsaaklik dat Suid-Afrika en Nigerië – en baie ander Afrikalande – die sistemiese, strategiese en bedryfshervormings implementeer wat nodig is om te verseker dat toekomstige noodgevalle of rampe vinnig aangespreek kan word terwyl verliese veroorsaak deur korrupsie, tot 'n minimum beperk word. 

*Sope Williams is 'n professor en vooraanstaande kenner in openbare verkryging, anti-korrupsie en ontwikkelingsreg in die Departement Handelsreg aan die Universiteit Stellenbosch. Hierdie artikel is op haar artikel ‘Emergency procurement and corruption in South Africa and Nigeria: Lessons from the Covid-19 pandemic’ gegrond wat in die Journal of Anti-Corruption Law (2025) verskyn het.