Op Saterdag 11 April 2026, het ’n groep spanlede van die African Wildlife Economy Institute (AWEI) besoek afgelê by !Khwa ttu, dikwels beskryf as die ‘embassade’ van die San van Suider-Afrika, vir die organisasie se eerste spanboudag. Die besoek was ’n geleentheid om nie net van ons gewone werk af weg te tree nie, maar ook om sommige van die kernaannames onderliggend aan ons benadering tot die wildverwante ekonomie te ondersoek. Die spesiale besoek is deur AWEI/Cornell se PhD-kandidate en navorsingsgenote, Lydia Bhebe en Francine Barchett, gekoördineer. 

’n San-gids het lewe aan die dag verleen deur ons bekend te stel aan verhale oor die bidsprinkaan, die konstellasies en die gebruik van plante vir genesing, voeding en jag. Hierdie verhale illustreer hoe die San die ingewikkelde verhoudings tussen die mens, die natuur en die geesteslewe verstaan. Daar was ook meer informele oomblikke in die dag: die braai van pas gejagte springbok oor ’n tradisionele vuur en die deel van ’n maaltyd bestaande uit plaaslike seisoenale bestanddele, waaronder ’n drankie uit die veld.

Wat die diepste aanklank gevind het, was die San se wêreldbeskouing: mense, diere en plante bestaan binne ’n lewende, onderling verbonde stelsel – ’n dinamiese netwerk wat deur geheue, oorlewing, spiritualiteit en verantwoordelikheid gevorm word.

Wild as ’n verhouding, nie net ’n hulpbron nie

In hedendaagse beleids- en markbesprekings word wild dikwels deur die lens van waardekettings, inkomste-opwekking en produktiwiteit beskou. Die wildverwante ekonomie van Afrika word gewoonlik opgedeel in sektore soos fotografiese toerisme, niehoutprodukte uit woude, jag, wildboerdery en koolstofmarkte. Hoewel hierdie raamwerke nuttig is, loop dit die risiko om wild tot ekonomiese eenhede te reduseer.

At !Khwa ttu a different perspective emerged, one in which use without relationship easily becomes extraction. The San story of the praying mantis, a trickster-creator figure, captures this powerfully. The mantis can transform and intervene in the hunt, thwarting a hunter who approaches arrogantly or with impure intent. In this worldview, hunting is not merely a technical skill; it is a relational act shaped by tBy !Khwa ttu het ’n ander perspektief na vore gekom, een waarbinne gebruik sonder ’n verhouding maklik ontginning kan word. Die San-verhaal van die bidsprinkaan, ’n bedrieër-skepper-figuur, vang dit kragtig vas. Die bidsprinkaan kan transformeer en by die jag ingryp, en ’n jagter wat met arrogansie of onsuiwer bedoelinge te werk gaan, dwarsboom. In hierdie wêreldbeskouing is jag nie slegs ’n tegniese vaardigheid nie; dit is ’n relasionele daad wat deur die jagter se gemoedstoestand gevorm en deur die geestesryk bemiddel word.

Dit daag ’n sentrale aanname van die moderne wildverwante ekonomie uit: dat waarde van verhouding losgemaak kan word. Vir die San is hoe wild gebruik word onlosmaakbaar verbonde aan hoe dit verstaan word.
 

Heroorweging van kundigheid in bewaring

Die besoek het ook eng definisies van kundigheid ontwrig. In talle formele bewaringsruimtes word kundigheid aan akademiese kwalifikasies, beleidsvlotheid en tegniese data gelyk gestel. By !Khwa ttu leef kundigheid in mondelinge geskiedenis, spoorsnyvaardighede, diepe kennis van plante en vertelkuns wat deur geslagte heen oorgedra word.

Die verhaal van die Maan en die Haas is een so ’n merkwaardige storie. Die Maan stuur die haas om vir die mense te vertel dat hulle, net soos die Maan, sal sterf en weer gebore raak. Die haas verwring die boodskap en vertel aan die mense dat hulle sal sterf en nooit weer terugkeer nie. Die Maan is woedend en slaan die haas – wat die gesplete bolip van die haas verklaar. Die verhaal onderstreep ’n wêreldbeskouing waarin verantwoordelikheid en gevolge sentraal staan, en diere gebruik word om aktief vorm aan menslike begrip en moraliteit te verleen.

Dit beteken nie die verwerping van wetenskaplike kennis nie. Dit bring eerder ’n belangrike vraag te berde: Hoe kan verskillende kennisstelsels by ’n sinvolle dialoog betrek word?
 

Meer as diere: Die uitbreiding van die wildverwante ekonomie se lens

Die ervaring het ook uitgelig hoe plante, wat dikwels onderverteenwoordig in besprekings van die wildverwante ekonomie is, sentraal tot die San se lewenswyse staan. Tydens die toer het ons geleer van tsammas of wilde waatlemoene, wat ingesamel, geëet en soms onder bome begrawe is om in tye van droogte op te grawe, veral wanneer waterbronne skaars was en met diere gedeel is. Plante het dus nie net as voedsel gedien nie, maar ook as infrastruktuur vir watersekerheid en oorlewing.

Ons het ook geleer van plante wat in geneeskunde, jag en die alledaagse lewe gebruik is. Die bloulelie, byvoorbeeld, is tydens die geboorteproses en vir die behandeling van babas gebruik, terwyl die kankerbos nie as ’n geneesmiddel vir kanker verduidelik is nie, maar as ’n medikasie om die immuunstelsel te ondersteun. Hierdie onderskeid maak saak, omdat dit toon dat inheemse kennis nie slegs ’n versameling ‘natuurlike rate’ is nie, maar ’n presiese, kontekstuele stelsel van gebruik, versigtigheid en vertolking. Die konfettibos (aasbos of klipboegoe) word beskryf as ’n parfuum en ’n hulpmiddel tydens die jag, omdat dit gebruik is om die menslike reuk te verbloem wanneer diere op winderige dae bekruip moet word. Die melkagtige sap van sekere giftige plante is ook aan pyle gesmeer – ’n praktyk wat versigtige hantering en diep kundigheid geverg het en wat illustreer hoe botaniese kennis in jagpraktyke aangewend word.