“Om uit 'n landelike gebied te kom, hoef nooit jou aspirasies beperk nie. Wat die meeste saak maak, is nie waar jy vandaan kom nie, maar waarheen jy wil gaan en wat jy vasbeslote is om te bereik.” 

Dit is die woorde van dr Luphiwo Mduzana, wat Donderdag (26 Maart 2026) die eerste swart mediese ortotis en prostetikus ('n spesialis wat ondersteunende toestelle soos ortopediese stutte en kunsledemate ontwerp en pas) in Suid-Afrika geword het om 'n PhD te behaal. Mduzana het sy doktorsgraad in gesondheidswetenskappe-rehabilitasie by die Universiteit Stellenbosch (US) se Maart-gradeplegtigheid ontvang. Hy staan aan die hoof van die Departement Rehabilitasiegeneeskunde by die Walter Sisulu-Universiteit (WSU) in die Oos-Kaap. 

Mduzana, wat in die klein dorpie Cala in die Oos-Kaap grootgeword het, sê sy prestasie is 'n gesamentlike prestasie eerder as 'n individuele een. 

“Baie mense het tot my reis bygedra. Dit het my byna ses jaar geneem om my PhD te voltooi. Gedurende hierdie tyd is ek deur baie individue, veral my kinders, my broers en susters, my ma, kollegas by die WSU, my toesighouer en mentors by die US se Afdeling vir Gestremdheids- en Rehabilitasiestudie en my naaste vriende ondersteun wat my op die pad aangemoedig het. 

“Vanweë hierdie ondersteuning glo ek hierdie mylpaal behoort nie net aan my nie. Dit behoort aan die baie mense wat hierdie pad saam met my gestap het en aan die breër ortotika- en prostetika-beroep.”

Mduzana se studieleier, prof Lieketseng Ned van die US se Afdeling Gestremdheids- en Rehabilitasiestudie, sê sy prestasie verteenwoordig 'n belangrike mylpaal vir die beroep en posisioneer hom as 'n rolmodel vir opkomende mediese ortotiste en prostetici. “Danksy sy leierskap en akademiese werk is hy gereed om 'n betekenisvolle bydra tot die bevordering, transformasie en akademiese versterking van die beroep in Suid-Afrika te lewer.” 

Aanmoediging

Hoewel Mduzana daarna gestreef het om 'n ingenieur te word, het sy ma 'n loopbaan in die geneeskunde voorgestel. Sy was reg. “Toe ek die vakgebied van mediese ortotika en prostetika ontdek het, het dit soos die perfekte balans tussen die twee gevoel. 

“Ek kan deur hierdie beroep hulpmiddels vir mense ontwerp en vervaardig wat dit nodig het, terwyl ek ook binne die gesondheidsorgomgewing werk soos wat my ma vir my in die vooruitsig gestel het. In baie opsigte het dit die beste van albei wêrelde geword.” 

Mduzana sê nog 'n inspirerende oomblik was gedurende sy derde studiejaar in Tanzanië toe een van sy dosente verduidelik het dat die skoonheid van prostetika en ortotika in die vermoë om mobiliteit te herstel lê – byvoorbeeld, 'n pasiënt kan in 'n rolstoel aankom, maar nadat hulle 'n prostetiese toestel ontvang het, loop hulle weer. “Om te sien hoe iemand hulle onafhanklikheid herwin, of hulle nou terugkeer skool toe, werk toe of na sport, is ongelooflik vervullend. Daardie oomblik is van onskatbare waarde en bly een van die grootste belonings van hierdie beroep.”

Soos dikwels die geval is met 'n PhD-reis, het Mduzana sy deel van uitdagings in die gesig gestaar. Een van die grootste hindernisse wat hy moes oorkom, was die koms van die Covid-19-pandemie in 2020 net toe hy met sy navorsing begin het. Hy het waardevolle tyd verloor en moes aspekte van sy metodologie en navorsingsontwerp verander om by die nuwe omstandighede aan te pas. 

Om akademiese werk met 'n gesinslewe te balanseer was nog 'n uitdaging omdat dit sorgvuldige beplanning geverg het, sê Mduzana. “As 'n pa van vier was daar beslis oomblikke waar die eise van navorsing en gesinsverantwoordelikhede oorweldigend gevoel het. Ek was egter gelukkig om sterk ondersteuning van my gesin en vriende te ontvang. Hulle aanmoediging het dit vir my moontlik gemaak om 'n teenwoordige pa te bly terwyl ek my akademiese doelwitte nagestreef het.” 

PhD-navorsing 

Mduzana het vir sy PhD op die ontwikkeling van kliniese riglyne vir die voorskryf van prostese vir die onderste ledemate gefokus. Hy wys daarop dat Suid-Afrika nie 'n gestandaardiseerde nasionale riglyn het waarop praktisyns kan staatmaak wanneer hulle prosteses vir die onderste ledemate voorskryf nie. Gevolglik is klinici dikwels van riglyne afhanklik wat in ander lande ontwikkel is en nie altyd die werklikhede van ons gesondheidsorgstelsels of pasiëntpopulasies weerspieël nie.

“My navorsing poog om praktisyn-ingeligte riglyne te ontwikkel wat op die ervarings en kundigheid van klinici gegrond is wat binne ons konteks werk. 

“Deur riglyne te ontwikkel wat plaaslik van toepassing is, sal klinici beter toegerus wees om te bepaal of 'n persoon met 'n amputasie 'n geskikte kandidaat vir prostetiese rehabilitasie is en watter tipe prostetiese intervensie die beste by hulle behoeftes sal pas. 

“Ek hoop hierdie navorsing sal die bewysgebaseerde praktyk in die voorskryf van prostetiese hulpmiddels in Suid-Afrika versterk. Kliniese riglyne is noodsaaklik in gesondheidsorg omdat dit gestruktureerde, benaderings tot besluitneming bied wat deur navorsing ingelig word.” 

Mduzana sê sy navorsing neem ook die breër werklikhede van ontwikkelende lande in ag, wat dit nie net vir Suid-Afrika nie, maar ook vir die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap (SAOG-streek) toepaslik maak nie. 

“Hopelik kan hierdie riglyne deur buurlande aangeneem of aangepas word, en dat sommige van hulle aan die loodsing en verfyning van die raamwerk kan deelneem. Dit sal ons in staat stel om streekgewys saam te werk om prostetiese sorg te versterk.”

Boodskap         

Mduzana wil hê sy jongste prestasie moet jong professionele praktisyns wat die veld betree, inspireer en help om die beroep te laat groei. "Ek wil graag sien dat die wetenskap van ortotika en prostetika voortgaan om in Suid-Afrika te ontwikkel, met die opkoms van gespesialiseerde kundigheidsgebiede en sterker navorsingsbydraes. 

“Ek hoop ook dit dra tot transformasie binne die beroep by en moedig jong professionele persone aan om gevorderde opleiding en leierskapsrolle na te streef. Die volgende generasie het die potensiaal om die toekoms van ortotika en proteses in ons land te vorm.” 

Mduzana het die volgende boodskap vir studente wat uit klein dorpies of benadeelde agtergronde afkomstig is en wat daarna streef om nagraads te studeer:

“Glo in jouself en in jou drome. As een persoon iets kan bereik, beteken dit ander kan dit ook bereik. Jou agtergrond of omstandighede moet nooit die grense van jou potensiaal bepaal nie. 

“Wat die meeste saak maak, is vasberadenheid, geloof en verbondenheid tot jou doelwitte. As jy jou kop op iets sit en daarop gefokus bly, word dit moontlik om selfs die ambisieusste aspirasies te bereik. 

“Wees waagmoedig in die navolging van jou drome. Of jy nou 'n dokter, professor of navorser wil word, daardie doelwitte is heeltemal binne bereik. Deur toewyding en deursettingsvermoë kan enigiemand dít bereik wat hulle beoog het om te word.”