Die derde jaarlikse Walter Parry-gedenklesing by die Universiteit Stellenbosch (US) het hierdie jaar gefokus op nog ’n onderwysbaanbreker wie se verhaal volgens sprekers deel vorm van ’n breër geskiedenis wat te dikwels in Suid-Afrika oor die hoof gesien word.

Die lesing is op 21 Mei by die US se Fakulteit Opvoedkunde gehou en het hulde gebring aan die lewe en nalatenskap van Eva Johnson (1931–2012), ’n onderwyseres wat in 1986 die eerste Lückhoff Hoërskool-oudleerling geword het om ’n meestersgraad te behaal.

Terugblik op die verlede

Die lesingreeks is vernoem na Walter Parry (1913–1966), ’n begaafde fisikus en wiskundeonderwyser wat in 1934 ’n MSc in Fisika cum laude aan die Universiteit van Kaapstad behaal het, maar onder apartheid die geleentheid ontneem is om ’n loopbaan as wetenskaplike te volg. Hy het later ’n gerespekteerde onderwyser op Stellenbosch geword.

Die aand het deel gevorm van ’n groeiende restitusie- en gedenkinisiatief wat verband hou met die geskiedenis van Die Vlakte, die eens lewendige gemeenskap naby die hart van Stellenbosch wat deur apartheid se gedwonge verskuiwings in die 1960’s vernietig is.

‘Welkom terug’

Die geleentheid is gehou in die Opvoedkunde-gebou op die hoek van Ryneveldstraat en Crozierweg. Met die verwelkoming van die gaste het die dekaan, prof Mbulungeni Madiba, erkenning gegee aan die historiese belang van die lokaal.

“Hierdie Fakulteit staan op grond waarvandaan mense gedwing was om te trek. Daarom wil ek vanaand vir die gemeenskap sê: Welkom terug! Dit is waar julle hoort. Dit is waar julle kinders moet kom studeer. Hierdie is ook júlle fakulteit,” het hy gesê.

Die aand is bygewoon deur voormalige leerlinge, gemeenskapslede, akademici, nasate van die Johnson- en Parry-families, en huidige Lückhoff-leerlinge. Die plaaslike digter Gameeda Henry het haar gedig “Die Vlakte” voorgedra, wat besin het oor geheue, verlies en gemeenskapslewe voor die verskuiwings.

Stellenbosch se Uitvoerende Burgemeester, Jeremy Fasser, het oor die dorp se gelaagde en betwiste verlede besin: “Tydens apartheid het Stellenbosch ’n ingewikkelde geskiedenis gedra. Dit was ’n plek wat geassosieer is met mag, invloed en die intellektuele fondamente van die apartheidstaat. Tog het dit ook die tuiste geword van stemme van verset,” het hy gesê.

‘ ’n Storie wat vertel moet word’

Die gedenklesing, getiteld Opvoedkunde as herstel: Herwinning van ons stories, herbou van ons toekoms, is gelewer deur prof Benita Nel, Direkteur van die Wetenskapsleersentrum vir Afrika aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK), wat self Lückhoff bygewoon het en in die vroeë 1980’s deur Johnson onderrig is.

Johnson, gebore as Eva Boonzaaier in Stellenbosch, het grootgeword in ’n tyd toe bruin leerlinge in die dorp beperkte toegang tot sekondêre onderwys gehad het. Lückhoff Hoërskool is in 1935 gestig, vier jaar nadat sy gebore is, en het eers in 1950 matriek ingestel.

Daar was “vier jong mans en een jong vrou in daardie klas – dit was Eva,” het Nel onthou, en bygevoeg dat sy haar later Juffrou sou noem – die term van respek wat in die gemeenskap vir onderwyseresse gebruik is.

Johnson het as ’n onderwyser aan die Hewat-kollege in Athlone gekwalifiseer en het eers op Malmesbury skoolgegee voordat sy teruggekeer het om in haar tuisdorp te onderrig. Terwyl sy gewerk en kinders grootgemaak het, het sy voortgegaan om ’n BA-graad deur die UWK, ’n honneursgraad deur UNISA en ’n MA-graad in Opvoedkunde te voltooi.

Haar meestersgraadproefskrif het die geskiedenis van kleurlingonderwys in Stellenbosch van 1830 tot 1963 ondersoek.

Die studie het begin met die aankoms van die Rynse sendeling eerwaarde PD Lückhoff, wat sy werk in Stellenbosch in 1830 begin het en later die dorp se eerste sendingskool gestig het, en geëindig met die oordrag van kleurlingonderwys aan die nuutgestigte Departement van Kleurlingsake in 1963.

Dit was ook die jaar wat Johnson na Lückhoff teruggekeer het, hierdie keer as ’n geskiedenis- en algemene wetenskaponderwyser.

Met haar studie het Johnson “deur die plafon gebreek” in die “donker apartheidstyd,” het Nel gesê. “Sy het nie net vir ons geskiedenis geleer nie. Sy het geskiedenis geskryf en gemaak.”

Regdeur die lesing het Nel die belangrikheid daarvan beklemtoon om verhale wat dikwels uit amptelike geskiedenisse uitgelaat is, te herwin en te dokumenteer. 

“Die herwinning van ons stories is nie nostalgie nie. Dit gaan nie oor welsyn en liefdadigheid nie. Dit is ’n daad van geregtigheid. En dit is ’n daad van opvoeding,” het sy gesê.

Johnson se verhaal is regtig “ ’n storie wat vertel moet word,” het sy bygevoeg, want “niks kan ’n bruin vrou met ’n doel voor oë en vasberadenheid onderkry nie!”

Opvoeding as herstel

Sentraal tot Nel se lesing was die idee van “opvoeding as herstel”.

“Wanneer ons aan herstel dink, dink ons dikwels aan iets wat gebroke is wat na sy oorspronklike toestand herstel word. Maar daar is ’n ander soort herstel,” het Nel gesê.

“ ’n Herstel wat die gebreekte stukke neem – die ontsêde geleenthede, die minderwaardige fasiliteite, die beperkte verwagtinge, die stilgemaakte en gesteelde verhale – en dit opeis as deel van wie ons is, terwyl ons iets bou wat meer heel, meer regverdig, en meer waarlik uitnemend en mooi is as dit wat voorheen bestaan het.”

Sy het gewaarsku dat ongelykheid in die onderwys vandag steeds gemeenskappe in Suid-Afrika vorm. 

“Dit is hoekom werklike herstel nie bereik kan word deur bloot die deure oop te maak nie. Wat nodig is, is ’n volgehoue, doelbewuste en eerlike belegging in die gemeenskappe wat die mees stelselmatig uitgesluit is.”

Morele verpligting

Dit is beaam deur Mohamed Shaikh, waarnemende Senior Direkteur vir Sosiale Impak en Transformasie, wat gesê het: “Dit is ’n morele verpligting van die Universiteit om onregverdige dade en nalatenskappe van die verlede aan te spreek as ’n manier om maatskaplike geregtigheid te bereik.”

Programdirekteur Renée Hector-Kannemeyer, die Adjunkdirekteur vir Sosiale Impak en Transformasie by die US, tans gesekondeer na die Sentrum vir die Bestudering van die Nagevolge van Geweld en die Strewe na Herstel, het die nuutbefondsde Walter Parry Wiskunde- en Wetenskapprogram uitgelig wat gekoppel is aan Lückhoff en die US se Fakulteit Natuurwetenskappe. Sy het gesê die program weerspieël ’n verbintenis tot investering in toekomste wat histories onder apartheid ontsê is, terwyl dit Parry se intellektuele nalatenskap voortsit.

‘Ek onthou’

Stanley Amos, Voorsitter van die Lückhoff Alumni, het die gesamentlike vreugde oor Johnson se prestasie en die blywende betekenis daarvan vir die skoolgemeenskap onthou.

“Ek onthou nog baie goed toe die aankondiging gemaak is dat sy haar MA behaal het,” het hy gesê. “Dit was ’n groot oomblik. Lückhoff het daardie dag fees gevier.”

Hy het bygevoeg: “Die skool se leuse is ‘Opvoeding is lig’. Dit is nie net ’n simboliese frase nie, want opvoeding gee ons die vermoë om nie net kennis te ontvang nie, maar ook om betekenis te skep en hoop te herstel.”

Een van die respondente op die lesing was Johnson se dogter, Annette Petersen, wat besin het oor die belangrikheid van die herwinning van vergete geskiedenisse.

Sy sit haar ma se nalatenskap voort deur haar eie doktorale navorsing aan die US. Haar PhD verken die nadraai van die Groepsgebiedewet en die ontstaan van Cloetesville, met ’n fokus op hoe liggaamlike opvoeding en sport gehelp het om identiteit en gemeenskap onder leerlinge ná gedwonge verskuiwings te vorm.

Die aand is afgesluit met ’n dankbetuiging deur Ian Johnson, seun van die vrou wat hy gesê het hy eenvoudig Mammie genoem het. Terwyl hy opgekyk het na ’n foto wat agter hom geprojekteer is – wat Eva in akademiese drag wys, wat trots haar graad in albei hande vashou – het Ian onthou dat hy self die foto geneem het.

“Dit het my 10 minute geneem omdat sy nie wou stilsit nie,” het hy met ’n glimlag gesê.

Die eerste Walter Parry-gedenklesing (klik hier vir ’n video) is in 2024 deur die US se Fakulteit Natuurwetenskappe aangebied, terwyl die tweede lesing in 2025 deur die Fakulteit Teologie aangebied is.

* Desmond Thompson is ’n vryskutjoernalis.